Pieśń nad pieśniami (inna poprawna pisownia Pieśń nad Pieśniami, skr. PnP lub Pnp), Pieśń Salomona ( Szir ha-szirim, Ãsma asmátōn, ) – jedna z ksiąg dydaktycznych (mądrościowych) Starego Testamentu. Utwór o charakterze miłosnym, najczęściej interpretowany alegorycznie.

Autorstwo i czas powstania thumb|left|Sulamitka, Gustave Moreau Nie istnieją żadne pewne informacje co do autorstwa księgi, gdyż przypisanie utworu Salomonowi w tytule () i jeszcze kilku innych fragmentach (; ; ; ; być może też ) jest prawdopodobnie zabiegiem literackim, popularnym wśród ksiąg biblijnych (Salomonowi przypisywano również Księgę Koheleta oraz Mądrości). W treści księgi ponadto jego imię zawsze pojawia się w trzeciej osobie. Za autorstwem króla Salomona opowiadają się wciąż niektóre Kościoły protestanckie.

Powstanie księgi datuje się według różnych źródeł na czas od VI do III wieku p.n.e., a ostateczną redakcję nawet na II wiek przed Chrystusem. Świadczą o tym argumenty filologiczne – język pieśni zawiera dużo arameizmów, jak też pojedyncze słowa perskie oraz jedno greckie. Prawdopodobne jest, że powstała ona na początku IV wieku p.n.e. albo jako zbiór pieśni weselnych śpiewanych na cześć młodej pary, albo jako utwór metaforyczny opierający się na tychże pieśniach weselnych. Erotyzm pieśni jest zakorzeniony w folklorze żydowskim, podobnie jak nazywanie pana młodego „królem”, a panny młodej „królową”, zastosowane w Pieśni nad pieśniami. W utworze znajdują się jednak liczne aluzje (terminy, obrazy, porównania) do miłosnych pieśni egipskich z czasów Ramzesa II (1298-1232 p.n.e.), co może świadczyć o tym, że podstawa pieśni jest jednak o wiele starsza niż jej ostateczna redakcja.

Treść Księga składa się z sześciu pieśni, opisujących miłość Oblubieńca i Oblubienicy (którzy nazywają się nawzajem Salomonem i Sulamitką) w formie ich dialogu, komentowanego przez chór. Oblubienica opowiada o tym, jak na wpół śpiąc czekała na przyjście ukochanego. Gdy usłyszała pukanie i miłosne słowa zachęty, udała, że szkoda jej znów ubierać się w suknię i brudzić umyte stopy. Gdy Oblubieniec włożył rękę przez otwór w drzwiach, by dotknąć jej ręki, ona podeszła do niego wkładając w gest podania dłoni całą swą miłość do niego. Jednak jej umiłowany źle ją zrozumiał i odszedł. Zaczęła go szukać, krzyczała w ciemność. Napotkana straż wzięła ją za uliczną prostytutkę, zaczęła ją bić, odarła z płaszcza i pokaleczyła. Zrozpaczona, prosiła jerozolimskie kobiety, by powiedziały jej ukochanemu o wielkości jej uczucia do niego. Oblubieniec w tym czasie zachwycał się urodą Oblubienicy. Na koniec stwierdził, że jest ona ideałem piękności, w utworze mówi: Cała piękna jesteś, przyjaciółko moja, i nie ma w tobie skazy (Pnp 4,7).

Pieśń trzecia przedstawiająca dzień wystawnego królewskiego wesela sprawia, że dwie początkowe pieśni mogą być postrzegane jako obraz narzeczeństwa. Oprócz wzajemnych zapewnień o miłości i zmysłowych porównań ukazany jest pewien rozwój bohaterów od przyjaźni i namiętności poprzez świąteczną ceremonię do prób i rozterek małżeńskich pieśni czwartej.

Przesłania i interpretacje Pieśń nad pieśniami uznawana jest za jedną z najbardziej niezwykłych ksiąg w kanonie biblijnym, gdyż nie ma w niej niemal żadnej wzmianki o BoguW wersecie 6 z 8 rozdziału „żar miłości” porównany jest do „płomienia Jahwe” i występuje tu skrócona forma imienia Bożego – Jah., o narodzie wybranym, ani w ogóle o religii. Odczytywana dosłownie jest ona po prostu lirycznym poematem miłosnym, a konkretnie dialogiem dwojga bohaterów, którzy są nam znani jako Oblubieniec i Oblubienica. Istnieją różne interpretacje księgi.

Interpretacja naturalna Interpretacja naturalna uznaje Pieśń nad pieśniami za zbiór pojedynczych pieśni miłosnych, wtórnie połączonych w dość przypadkowy sposób. Według W.H. Schmidta Sitz im Leben tematem przynajmniej większości tych pieśni były wielodniowe (nierzadko siedmiodniowe) uroczystości weselne. W Pieśni nad pieśniami dostrzec można motywy związane z ucztą weselną (por. , , ). Bohaterami Pieśni nad pieśniami są więc pan młody i panna młoda. Pieśni arabskie (wasf) potwierdzają, że pan młody bywał nazywany królem. Ponieważ pieśni wchodzące w skład księgi nie oddają języka potocznego, lecz posiadają duże walory artystyczne, były to prawdopodobnie utwory nie o charakterze indywidualnym, ale wzorcowym. Zdaniem E. Würthweina owe pieśni były przeznaczone do ogólnego wykładu podczas uroczystości weselnychW.H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 260–261.. Zdaniem Jakuba Slawika nie można jednak wiązać pieśni, przynajmniej nie wszystkich, z uroczystościami zaślubin. Zdaniem włoskiego biblisty Alviero Niccacciego OFM Pieśń nad pieśniami opiewa miłość dwóch młodych osób, nie mówiąc ani słowa o małżeństwie ani też o prokreacji, ale o uczuciu samym w sobie. Inni uczeni, mając na uwadze między innymi (Ja śpię, lecz serce me czuwa), wiążą genezę poematów z marzeniami sennymi.

Interpretacja kultowo-mityczna Według interpretacji kultowo-mitycznej Pieśń nad pieśniami opisywała pierwotnie stosunek między bogiem a boginią. Według W.H. Schmidta taka interpretacja, poza pewnymi podobieństwami językowymi z tekstami kultowo-mitycznymi, nie ma poważnych przesłanekW.H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 260..

Interpretacja alegoryczna Wraz z rozwojem analizy Biblii zaczęły pojawiać się teorie, że jest to metaforyczne przedstawienie miłości Boga do narodu żydowskiego oraz o powrocie do łask ukazanego pod postacią Oblubienicy narodu wybranego po wielu latach niewierności wobec Boga – ukazanego pod postacią Oblubieńca (patrz podobieństwa w ). Często Pieśń nad pieśniami uznawana jest także za metaforyczne przedstawienie doskonalszej formy myśli teologicznej proroków: Ozeasza, Jeremiasza, Ezechiela, Deutero-Izajasza.

Chrześcijańska interpretacja utworu uznaje wielopłaszczyznowość Pieśni nad pieśniami i jej istotne znaczenia w odniesieniu zarówno do treści Starego jak i do Nowego Testamentu. Szczególnie często interpretowana jest oblubieńcza miłość w relacjach: Bóg – Izrael lub Mesjasz – Izrael Chrystus – Kościół Nowego Testamentu ogólniej: Bóg (Chrystus) – ludzkość odkupiona i powołana do zjednoczenia się z Nim w miłości Chrystus (Oblubieniec) – każdy członek Kościoła (Oblubienica) Bóg – Najświętsza Maria Panna.

Interpretacja alegoryczna kolejnych pieśni Pieśń pierwsza ( i ) Izrael modlitwa o wyzwolenie (okres niewoli babilońskiej), o wprowadzenie do świątyni w Jerozolimie oraz o odnowienie przymierza z Bogiem () mimo wielu win oraz nacisków ze strony Chaldejczyków, naród Izraela nie przestał być wybranym () modlitwa o wskazanie drogi wolności i powrotu () odnowienie poczucia bliskości i miłości () Kościół chęć zjednoczenia się z Bogiem jako z Dobrem Najwyższym () tylko Mesjasz może pociągnąć i wprowadzić w „komnaty” życia () ludzkość nigdy nie utraciła swojego piękna () Mesjasz ozdobi i wynagrodzi ludzkości () transcendentne piękno Kościoła (Oblubienicy) Pieśń druga ( i ) Izrael dobra nowina o końcu niewoli () wiosna symbolem nowego życia w wolnej, odzyskanej Ziemi Obiecanej (), gdzie wciąż pasożytują obce nacje () przylgnięcie do Oblubieńca po poszukiwaniach w nocnym mieście () być może symbolizuje nagłe nawrócenie po powrocie z niewoli (w czasach Ezdrasza i Nehemiasza) wprowadzenie Boga do świątyni, zjednoczenie i pojednanie () Kościół nawiedzenie ludzkości przez Wcielenie Boże () Mesjasz przybywa, aby wyciągnąć człowieka z krainy grzechu i śmierci i wprowadzić do życia wiecznego () wiosna jako symbol życia wiecznego () Kościół musi przejść próbę wierności i wytrwałości w poszukiwaniu Boga () Pieśń trzecia (, i ) Izrael wizja powracających z niewoli i wznowienie władzy teokratycznej () aluzja do powrotu z niewoli egipskiej () wizja szczęścia w Ziemi Obiecanej () Bóg na powrót bierze w posiadanie Ziemię Izraela ( i ) Kościół ludzkość powraca do Boga nie o własnych siłach () Chrystus-Król – proroctwo przyjścia Mesjasza, który zostanie Królem Żydowskim () Ludzkość odrodzona jej piękno () moc () potęga miłości () żyje pełnią życia () aura i promieniowanie apostolskie ( i ) Pieśń czwarta ( i ) Izrael wezwanie, aby ci, którzy przyzwyczaili się już do niewoli, otrząsnęli się z letargu () bolesny powrót do Ziemi Obiecanej () opis Oblubieńca opisem świątyni jerozolimskiej () proroctwo zjednoczenia w jedno królestwo w czasach Chrystusa () potwierdzenie wybraństwa Izraela i jego wyższości nad innymi narodami () Kościół problem przyjęcia Boga w jego nawiedzeniach () motyw czuwania () – późniejsza postawa uczniów Chrystusa (porównaj i ) Bóg nie wchodzi do ludzkiego życia na siłę, lecz „puka” i prosi o otworzenie swego serca i swej duszy (; porównaj z ) na pytanie świata (), Kościół odpowiada Ewangelią Jezusa, którego wspaniałość głosi () transcendencja Kościoła w stosunku do różnych narodów (; porównaj z ) Pieśń piąta (, i ) Izrael opis Oblubienicy w odwrotnym do () porządku (od stóp ku górze) – opis Ziemi Obiecanej od południa do północy Kościół pragnienie Boga zarówno jako Oblubieńca jak i brata () Izrael i Kościół dobra mesjańskie: urodzaj, płodność () siła oporu w walce przeciw wrogom () powrót miłości Jahwe lub przyjście miłości Mesjasza () Pieśń szósta () Izrael kolejna wizja powrotu z niewoli () lekceważenie Izraela przez inne narody (), tylko dzięki Bogu był ponad nimi () Jahwe reinkasuje swe wyłączne prawa przeciw władcom Babilonu () wprowadzenie do Ziemi Obiecanej () Kościół proroctwo zbawienia Chrystusowego () miłość doskonała () Chrystus płaci wysoką cenę za ludzkość () zgoda Oblubienicy na wprowadzenie jej przez Oblubieńca w „krainę górską”, czyli do nieba, skąd przyszedł () bieg historii świata dąży ostatecznie do spotkania dwojga „jedynych” i w tym tkwi cały głęboki sens dziejów zakończenie Pieśni nad pieśniami przypomina zakończenie Apokalipsy św. Jana

Interpretacja w zakresie dziejów narodu wybranego Wiele egzegez zarówno żydowskich, jak i chrześcijańskich doszukuje się w Pieśni nad pieśniami fragmentów dotyczących dziejów narodu żydowskiego. Utwór zawiera bowiem fragmenty, w których można doszukać się mglistych analogii (np. ; ).

Proroctwa i powiązania z Nowym Testamentem Niektóre egzegezy chrześcijańskie podtrzymują, że Oblubienica nie symbolizuje Izraela takiego, jaki istniał w czasach, gdy powstał utwór, lecz raczej Izrael taki, jaki był wtedy marzeniem, Izrael proroczy, najbliższy temu, który występuje w Nowym Testamencie. Taka interpretacja powoduje, iż Pieśń nad pieśniami przestaje być księgą jednoznacznie starotestamentalną, lecz staje się jakby połączeniem pomiędzy Starym a Nowym Testamentem.

Przesłania w relacjach Bóg – człowiek W utworze Oblubieniec jako uosobienie Boga okazuje swą miłość od samego początku, Oblubienica zaś jako uosobienie ludzi, Kościoła dopiero z czasem zaczyna dojrzewać, rozwija się, by wreszcie w pełni odwzajemnić uczucie Oblubieńca. Na tym motywie opierają się główne przesłania w relacjach Boga z ludźmi; m.in.: nieograniczona miłość Boga do człowieka zmienne poczucie miłości człowieka do Boga, które wypełnia się wtedy, gdy człowiek pozwala Bogu prowadzić się do nieba mimo licznych wątpliwości ze strony ludzi, Bóg nigdy nie zaprzestaje wierzyć w nawrócenie się człowieka. Jedną z najgłębszych interpretacji mistycznych tego utworu w kulturze chrześcijańskiej napisał św. Bernard z Clairvaux, w postaci zbioru 86 homilii. Położył w niej nacisk na relację Bóg-oblubieniec i dusza ludzka-oblubienica.

Charakterystyczna symbolika Zarówno Oblubieniec, jak i Oblubienica są przyrównywani do wielu symbolów biblijnych. Najważniejsze spośród nich: Oblubieniec (Bóg, Chrystus) – Król (patrz ); Oblubieniec (Bóg, Chrystus) – Pasterz (patrz ); Oblubienica (Kościół, naród wybrany) – winnica (patrz ;

W Nowym Testamencie pojawia się też motyw czekania na oblubieńca (patrz ).