Karta praw języka francuskiego, w Kanadzie znana jako Ustawa nr 101 (la loi 101Termin "ustawa nr 101" oznacza, że jest to sto pierwsza ustawa przedłożona przez rząd podczas drugiej sesji parlamentarnej 31. kadencji parlamentu prowincji Quebec. W historii Quebecu istnieje zatem kilka ustą datą Quebec był de facto jed01, ponieważ podczas każdej sesji parlamentarnej numeracja zaczyna się od nowa od 1.), to obowiązująca w Quebecu ustawa, zgodnie z którą jedynym językiem urzędowym tej prowincji jest język ojczysty większości tamtejszej ludności, czyli francuski.
Ustawa zaproponowana przez Ministra Rozwoju Kultury Camille'a Laurin została przyjęta przez Zgromadzenie Narodowe 26 sierpnia 1977. Miało to miejsce podczas pierwszej kadencji rządu Partii Quebeckiej pod przewodnictwem René Lévesque'a. Ustawa uchyla i zastępuje ustawę o języku urzędowym, znaną jako ustawę nr 22 (la loi 22), uchwaloną za rządu Roberta Bourassy w lipcu 1974 Przed tą datą Quebec był de facto jedyną prowincją Kanady, w której na poziomie instytucjonalnym praktykowano dwujęzyczność angielsko-francuską.. Przyjęcie Karty ucięło debatę toczącą się w Quebecu pomiędzy zwolennikami swobodnego wyboru języka między angielskim i francuskim a tymi opowiadającymi się za wyłącznością języka francuskiego, który to ostatecznie stał się powszechnym językiem edukacji, handlu, pracy i administracji publicznej.
Wielokrotnie kwestionowana na drodze sądowej od momentu przyjęcia Karta języka francuskiego uległa licznym zmianom dotyczącym w szczególności oznakowania reklamowego oraz przyjmowania uczniów do szkół anglojęzycznych.
Kontekst
Ustawa nr 63 ("Bill 63") Schyłek lat 60. w Quebecu naznaczył „kryzys w Saint-Léonard”, kiedy to Frankokanadyjczycy i włoscy imigranci starli się w sprawie języka, który miał być używany w szkołach w okolicy. Pierwsi domagali się języka francuskiego, a drudzy angielskiego. Rozwiązać ten kryzys próbował rząd Union nationale na czele z Jean-Jacques'em Bertrandem, przyjmując „Ustawę o promowaniu języka francuskiego w Quebecu”, powszechnie nazywaną ustawą nr 63 („Bill 63”), która oficjalnie uznawała swobodę wyboru języka nauczania. Chociaż formalnie jej celem było wspieranie używania języka francuskiego, skutkowała głównie umożliwieniem zdecydowanej większości dzieci posługujących się językiem innym niż francuski i angielski uczęszczanie do szkół angielskich. Union nationale przegrała wybory w 1970 roku na rzecz Partii Liberalnej . .
Ustawa o języku urzędowym (ustawa nr 22) W 1974 roku rząd liberalny zareagował, uchwalając ustawę nr 22. Mimo że ustanowiła francuski jedynym językiem urzędowym w Quebecu, w rzeczywistości używanie języka angielskiego było dozwolone we wszystkich dziedzinach objętych tym aktem prawnym, co wywołało oburzenie zwolenników jednojęzyczności. Ponadto ustawa przewidywała, że każde dziecko musiałoby przejść test językowy, aby wykazać znajomość języka angielskiego, zanim zostałoby przyjęte do szkoły anglojęzycznej. To z kolei wzbudziło niezadowolenie optujących za swobodnym wyborem języka nauczania. Dwa lata później, w 1976 roku, Partia Liberalna przegrała wybory z Partią Quebecką, która obiecała zreformować ustawę nr 22..
Opracowanie projektu ustawy W marcu 1977 roku minister ds. rozwoju kultury Camille Laurin przedstawił rządową deklarację polityczną („Białą Księgę”) dotyczącą polityki językowej. 27 kwietnia 1977 r. minister zaproponował projekt ustawy nr 1 zatytułowany „Karta praw języka francuskiego”. Prace komisji parlamentarnej trwały od 19 lipca do 26 sierpnia. Ustawa została ostatecznie przyjęta 26 sierpnia 1977 roku..
Wyjaśniając swój projekt ustawy, Partia Quebecka (PQ) podkreśliła wyzwania, jakie dla języka francuskiego stanowił silny wpływ języka angielskiego w całej prowincji, a zwłaszcza w Montrealu. Ugrupowanie ogólnie kładło nacisk na konieczność uczynienia języka francuskiego językiem wspólnym, aby zachować wyjątkowość kultury quebeckiej i by zapobiec jej asymilacji. Perswazyjna narracja dosięgnęła większości francuskojęzycznych gazet, które popierały stanowisko Partii Quebeckiej. Tymczasem gazeta Le Devoir sprzeciwiła się projektowi ustawy zaproponowanemu przez PQ, ponieważ uważała, że w ten sposób prawa anglojęzycznej społeczności były ograniczane, a przepisy dotyczące oznakowania oceniała jako sprzeczne z wolnością słowa. Ostatecznie ustawa została przyjęta przez rząd René Lévesque'a 26 sierpnia 1977 roku, przy poparciu 80,6% frankofonów. Nie spotkała się jednak z jednogłośną aprobatą w środowisku przedsiębiorców i polityków, wśród których wymienia się w szczególności ówczesnego premiera Kanady, Pierre'a Elliotta Trudeau, który stwierdził, że PQ dąży do „stworzenia społeczeństwa etnicznego, monolitycznego i zdominowanego przez jeden język”. Opozycja liberalna i federalistyczna głosowała przeciwko przyjęciu ustawyBilodeau, P.-L. (2016). Impacts de la loi 101 sur la culture politique au Québec de 1997, (mémoire de maîtrise, université du Québec à Montréal). Repéré à http://www.archipel.uqam.ca/8719/..
Znaczna część anglojęzycznej społeczności sprzeciwiła się tej ustawie, która, ustanowiwszy francuski językiem referencyjnym w prowincji, pozbawiła angielski statusu języka dominującego w niektórych dzielnicach i próbowała zmienić równowagę językową za pomocą środków prawnych, zwłaszcza w Montrealu. Dlatego też około 83 000 anglojęzycznych mieszkańców opuściło Quebec w trakcie kadencji Partii Quebeckiej. Przyczyną były obawy i frustracja spowodowana między innymi retoryką strachu i paniki w obliczu ustawy 101, stosowaną przez anglojęzycznych quebeckich dziennikarzy. Przykładem jest dziennikarz Graham Fraser, który porównywał ówczesną sytuację do czasów wojny, ponieważ na rzecz ustawy 101 prowadzona była propaganda, mająca na celu przekonanie ludzi o korzyściach płynących z nowego prawa. Ponadto niektórzy anglojęzyczni dziennikarze posuwali się nawet do nazywania René Lévesque'a fanatykiem.
Treść
Budowa W tytule I ustawy, zawierającym dziewięć rozdziałów, ustanawia się język francuski jako język urzędowy w zakresie ustawodawstwa, wymiaru sprawiedliwości, administracji, instytucji parapublicznych, pracy, handlu i gospodarki oraz szkolnictwa.
Rozdział II przedstawia pięć podstawowych praw językowych mieszkańców Quebecu:
Prawo każdej osoby do tego, by wszystkie organy rządowe, izby zawodowe, związki zawodowe i przedsiębiorstwa z siedzibą w Quebecu komunikowały się z nią w języku francuskim; Prawo każdej osoby do posługiwania się językiem francuskim na zgromadzeniach; Prawo pracowników do wykonywania swojej pracy w języku francuskim; Prawo konsumentów do otrzymywania informacji i obsługi w języku francuskim; Prawo osób kwalifikujących się do nauki w Quebecu do otrzymywania nauczania w języku francuskim.
Tytuł II zajmuje się formalizacją języka, toponimią i francuskimi odpowiednikami w administracji cywilnej i przedsiębiorstw.
Tytuł III ustanawia Urząd Języka Francuskiego w Quebecu (l'Office québécois de la langue française), określa jego misję, uprawnienia i organizację.
Tytuł IV ustanawia Wyższą Radę Języka Francuskiego (Conseil supérieur de la langue française).
W tytułach V i VI określono przepisy i sankcje karne, a także różne przepisy przejściowe.
Rozporządzenia dotyczące języka urzędowego
Język tekstów legislacyjnych i wymiaru sprawiedliwości Karta praw języka francuskiego w Quebecu wymaga, aby projekty ustaw i rozporządzenia uchwalane przez Zgromadzenie Narodowe, sądy i system sądowniczy Quebecu były drukowane, przyjmowane i zatwierdzane zarówno w języku francuskim, jak i angielskim. Obie wersje, francuska i angielska, są uznawane za równorzędne pod względem prawnym. Przykładem są przepisy krajowe, które muszą być dwujęzyczne. Nie dotyczy to jednak przepisów wydawanych przez gminy i ośrodki usług szkolnych (centre de services scolaires).
Karta chroni również prawo jednostek do wyrażania się w języku francuskim lub angielskim, ustnie lub pisemnie, w sprawach sądowych.
Język administracji W kwestii języka administracyjnego Karta praw języka francuskiego nakłada na rząd, ministerstwa i inne organy administracji publicznej obowiązek posługiwania się francuskimi nazwami, a także wymaga, aby ich publikacje, komunikaty, umowy i ogłoszenia były sporządzane w języku francuskim. Ponadto ustawa obliguje pracowników administracji do posiadania odpowiedniej znajomości języka francuskiego.
Język instytucji parapublicznych Przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, izby zawodowe oraz członkowie izb zawodowych mają obowiązek udostępniać swoje usługi i teksty publiczne w języku francuskim. Zobowiązani są również do bezpłatnego udostępniania swoim klientom tłumaczeń na ten język tekstów, które ich dotyczą. Korespondencja wewnętrzna w izbach oraz ta z organami państwowymi i osobami prawnymi ma odbywać się w języku francuskim, z pewnymi wyjątkami. Osoba pragnąca zostać członkiem izby zawodowej winna w związku z tym posiadać odpowiednią znajomość języka francuskiegoCharte de la langue française (A-30 à 40)..
Język roboczy Karta ustanawia język francuski jako standardowy i powszechnie używany język pracy. W związku z tym pracodawcy i związki zawodowe są zobowiązani do komunikowania się w języku francuskim ze wszystkimi pracownikami oraz do sporządzania układów zbiorowych pracy w tym języku. Ten sam nakaz obowiązuje przy sporządzaniu i publikowaniu ogłoszeń o pracę lub o awansach. W przypadku orzeczenia arbitrażowego pracodawcy również mają obowiązek udostępnić tłumaczenie na język francuski lub angielski. Prawo zabrania pracodawcom karania pracowników za niewystarczającą znajomość języka innego niż francuski lub wymagania takiej znajomości w celu uzyskania zatrudnienia lub stanowiska (chyba że znajomość tego języka jest konieczna).
Język handlu i biznesu Język francuski znajdować się ma obowiązkowo na opakowaniach produktów i towarzyszących im napisach oraz w dokumentach. Ta sama zasada obowiązuje w przypadku katalogów, broszur, ulotek, katalogów handlowych, oprogramowania, gier, zabawek, umów członkowskich, innych umów i związanych z nimi dokumentów, formularzy podań o pracę, formularzy zamówień, faktur, pokwitowań, rachunków, ogłoszeń publicznych, reklam handlowych oraz nazw firmCharte de la langue française (A-51 à 71)..
Język nauczania w przedszkolu, szkole podstawowej i ponadpodstawowej Karta praw języka francuskiego ustanawia francuski językiem nauczania w przedszkolach, szkołach podstawowych i ponadpodstawowych. Pozwala ona jednak na uczęszczanie do szkół anglojęzycznych dzieciom, których przynajmniej jedno z rodziców jest obywatelem Kanady i które większość nauki w szkole podstawowej lub ponadpodstawowej odbyło w języku angielskim w KanadzieCharte de la langue française (A-72 à 88).. Taka możliwość przysługuje z racji „klauzuli kanadyjskiej”La Charte de la langue française, Éducaloi, en ligne : https://educaloi.qc.ca/capsules/la-charte-de-la-langue-francaise/.
Ponadto Karta zobowiązuje kolegia Cégep i uniwersytety do ustanowienia polityki dotyczącej używania i jakości języka francuskiegoCharte de la langue française (A-88.1 et 88.2)..
Inne postanowienia Wśród innych postanowień Karta zezwala na dalsze używanie zarówno języka francuskiego, jak i innego języka w przypadkach, gdy dane przepisy nie wymagają wyłącznego stosowania języka francuskiego. Dotyczy to sporządzania tekstów lub dokumentów, w których język ten może występować obok jednego lub kilku innych języków. Karta wymaga jednak, aby francuski był w nich widoczny w stopniu co najmniej równym pozostałym językomCharte de la langue française (A-88 à 99)..
Formalizacja języka