Bolzano (oficjalnie: wł. Provincia autonoma di Bolzano, niem. Autonome Provinz Bozen, władze prowincji używają nazwy wł. Provincia autonoma di Bolzano-Alto Adige, niem. Autonome Provinz Bozen-Südtirol) – prowincja o statusie autonomii, położona w północnych Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga. Obejmuje obszar Tyrolu Południowego (Górnej Adygi). Jest zamieszkana głównie przez ludność niemieckojęzyczną, a także w mniejszym stopniu przez ludność włoskojęzyczną i ladyńskojęzyczną.

Historia

Ustrój polityczny Status i organy władzy Prowincja Bozen-Südtirol wraz z prowincją Trydent wchodzi w skład regionu Trydent-Górna Adyga, będącego terytorium autonomicznym na mocy specjalnego statutu (wł. Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige, niem. Sonderstatut für Trentino-Südtirol)Oba warianty językowe w j. pol. oznaczają „Specjalny Statut dla Trydentu-Górnej Adygi/Tyrolu Południowego”. zatwierdzonego dekretem prezydenta Republiki Włoskiej z dnia 31 sierpnia 1972 roku. Zgodnie z zapisami statutu obie prowincje należące do regionu Trydent-Górna Adyga mają szczególną autonomię, przyznaną „ze względu na ich rodzaj i treść”.

Organami władzy w prowincji Bozen-Südtirol są Rada Prowincji (wł. Consiglio provinciale, niem. Landtag), rząd prowincji (wł. Giunta provinciale, niem. Landesregierung) i gubernator (wł. Presidente della Provincia, niem. Landeshauptmann). Ich siedziby znajdują się w Bolzano (niem. Bozen, lad. Bulsan).

Rada Prowincji thumb|left|Siedziba Rady Prowincji Rada Prowincji, będąca organem o charakterze parlamentu na mocy statutu oraz w zgodzie z konstytucją i zasadami porządku prawnego Republiki Włoskiej jest uprawniona do uchwalenia Ustawy Prowincji (rodzaj ustawy zasadniczej; wł. La legge provinciale, niem. Landesgesetz) która po zatwierdzeniu przez deputowanych bezwzględną większością głosów określa formę rządu prowincji (zwłaszcza warunki wyboru Rady Prowincji, gubernatora i rad regionalnych), relacje między organami władzy, zasady składania i zatwierdzania uzasadnionych wniosków o wotum nieufności dla gubernatora, rozpatrywanie przypadków niekwalifikowalności i niezgodności dotyczących organów, a także warunki realizowania inicjatyw obywatelskich w sprawie ustroju prowincji i organizowania referendów. Główną funkcją Rady Prowincji jest tworzenie prawa obowiązującego na terenie Bozen-Südtirol. Organ ten składa się z 35 deputowanych, którzy sprawują swój urząd przez okres 5 lat. Jest jedynym w Bozen-Südtirol organem wybieranym wyłącznie w wyborach bezpośrednich. W wyborach startują działacze zarówno partii politycznych działających wyłącznie na terenie prowincji, jak i partii ogólnowłoskich. Lokalna scena polityczna składa się z kilku partii. Najpopularniejszą i jednocześnie najstarszą z nich jest Południowotyrolska Partia Ludowa (niem. Südtiroler Volkspartei; SVP). Oprócz niej w prowincji funkcjonują także Die Freiheitlichen (pol. „Liberałowie”), Süd-Tiroler Freiheit (pol. „Wolność Południowotyrolska”; STF), BürgerUnion für Südtirol (pol. „Unia Obywatelska Tyrolu Południowego”; UfS), Team Köllensperger (pol. „Zespół Köllenspergera”) i Verdi Grüne Vërc (od 2017 roku część Europejskiej Partii Zielonych).

Rząd prowincji thumb|left|Siedziba rządu prowincji Rząd prowincji jest organem władzy wykonawczej w Bozen-Südtirol. W jego skład wchodzi gubernator, dwóch zastępców gubernatora – jeden musi reprezentować niemiecką, a drugi włoską grupę językową oraz pewnej liczby radnych regionalnych. Gubernator i radni regionalni są wybierani przez Radę Prowincji w oddzielnych głosowaniach bezwzględną większością głosów. Następnie spośród wybranych radnych regionalnych Rada Prowincji wybiera dwóch zastępców gubernatora. Gubernator potem określa, który z zastępców przejmie jego obowiązki w przypadku niedyspozycji i przypisuje dekretem członkom rządu dziedziny, którymi będą musieli zarządzać. Skład rządu musi odzwierciedlać siłę grup językowych reprezentowanych w Radzie Prowincji. Ponadto na mocy nowelizacji Ustawy Prowincji z 31 stycznia 2001 roku mogą się w nim znajdować osoby niebędące deputowanymi Rady Prowincji. Wybór takich osób wymaga zatwierdzenia przez Radę Prowincji kwalifikowaną większością 2/3 głosów i zgody deputowanych reprezentujących tę samą grupę językową co kandydat.

Podział administracyjny Gminy thumb|Gminy prowincji thumb|Wspólnoty okręgowe prowincji Na terenie prowincji istnieje 116 gmin (niem. Gemeinde, wł. Comune). Poniższa tabela przedstawia gminy o powierzchni przekraczającej 100 km² (kolejność od największej do najmniejszej). Nazwa niemieckaNazwa włoskaNazwa ladyńskaPowierzchniaPopulacjaStan na 2018 rok.GęstośćStan na 2018 rok.SarntalSarentino –302,50 km²7145 osób24 os./km²MalsMalles Venosta –247,11 km²5272 osoby21 os./km²SchnalsSenales –210,43 km²1228 osób6 os./km²Graun im VinschgauCuron Venosta –210,37 km²2389 osób11 os./km²UltenUltimo –208,52 km²2896 osób14 os./km²RatschingsRacines –203,50 km²4497 osób22 os./km²Moos in PasseierMoso in Passiria –194,58 km²2086 osób11 os./km²AhrntalValle Aurina –187,28 km²6022 osoby32 os./km²Sand in TaufersCampo Tures –164,47 km²5496 osób33 os./km²EnnebergMarebbeMareo161,34 km²3081 osób19 os./km²MartellMartello –143,82 km²841 osób6 os./km²PfitschVal di Vizze –142,00 km²3093 osób22 os./km²StilfsStelvio –140,92 km²1141 osób8 os./km²ToblachDobbiaco –126,33 km²3351 osób27 os./km²Rasen-AntholzRasun Anterselva –120,92 km²2917 osób24 os./km²KastelruthCastelrottoCiastel117,81 km²6855 osób58 os./km²SchlandersSilandro –115,20 km²6215 osób54 os./km²BrennerBrennero –114,30 km²2232 osoby20 os./km²DeutschnofenNova Ponente –112,02 km²3937 osób35 os./km²RittenRenon –111,48 km²7955 osób71 os./km²VintlVandoies –110,53 km²3339 osób30 os./km²LaasLasa –110,11 km²4045 osób37 os./km²GsiesValle di Casies –108,95 km²2320 osób21 os./km²MühlwaldSelva dei Molini –104,52 km²1432 osoby14 os./km²

Wspólnoty okręgowe Prowincja jest również podzielona na 8 tzw. wspólnot okręgowych (niem. Bezirksgemeinschaft, wł. Comunità comprensoriale). Poniższa tabela przedstawia je wszystkie, ułożone w kolejności od największej do najmniejszej. Nazwa niemieckaNazwa włoskaNazwa ladyńskaSiedziba władzPowierzchniaPopulacjaStan na 2018 rok.GęstośćStan na 2018 rok.PustertalVal PusteriaVal de PusterBruneck2071,66 km²83 114 osób40 os./km²VinschgauVal Venosta –Schlanders1441,68 km²35 974 osoby25 os./km²BurggrafenamtBurgraviato –Meran1100,73 km²104 216 osób95 os./km²Salten-SchlernSalto-SciliarSalten-SciliërBozen1036,63 km²50 111 osób48 os./km²WipptalAlta Valle Isarco –Sterzing650,01 km²20 457 osób31 os./km²EisacktalValle Isarco –Brixen623,78 km²53 648 osób86 os./km²Überetsch-UnterlandOltradige-Bassa Atesina –Neumarkt423,60 km²75 919 osób179 os./km²BozenBolzanoBulsanBolzano52,34 km²107 739 osób2058 os./km²

Demografia Liczba ludności Według spisu statystycznego, przeprowadzonego w 2018 roku przez instytuty ASTAT i ISTAT mającą 7400,43 km² powierzchni prowincję zamieszkiwało 531 178 osób. Gęstość zaludnienia wynosiła 72 os./km².

Języki Specjalny spis przeprowadzony przez ASTAT i ISTAT w 2011 roku wykazał, że przynależność do niemieckojęzycznej grupy językowej w prowincji Bozen-Südtirol zadeklarowało 310 360 osób (98,65% liczby wszystkich użytkowników języka niemieckiego w prowincji), zaś przyporządkowanie – 4244 osoby (1,35%). W przypadku grupy włoskojęzycznej było to odpowiednio: 115 161 osób (97,49% liczby wszystkich użytkowników języka włoskiego) i 2959 osób (2,51%), z kolei ladyńskojęzycznej: 20 126 osób (97,95% liczby wszystkich użytkowników języka ladyńskiego) i 422 osoby (2,05%).

W skali całej populacji prowincji rozkład procentowy poszczególnych grup językowych przedstawiał się w 2011 roku następująco: 69,64% posługujących się językiem niemieckim na zasadzie przynależności i 55,66% tych, którzy używają go według kryterium przyporządkowania, co daje w sumie 69,41% wszystkich niemieckojęzycznych osób. 25,84% posługujących się językiem włoskim na zasadzie przynależności i 38,81% tych, którzy używają go według kryterium przyporządkowania, co daje w sumie 26,06% wszystkich włoskojęzycznych osób. 4,52% posługujących się językiem ladyńskim na zasadzie przynależności i 5,53% tych, którzy używają go według kryterium przyporządkowania, co daje w sumie 4,53% wszystkich ladyńskojęzycznych osób. thumb|Grupy językowe we wszystkich gminach prowincji na podstawie spisu z 2011 roku Niemieckojęzyczni mieszkańcy prowincji stanowili większość w 103 gminach. Największy ich odsetek, wynoszący dokładnie 100% występował w gminie Martell. Na drugim miejscu pod tym względem znalazła się gmina Rodeneck (99,65% liczby wszystkich mieszkańców), zaś na trzecim – gmina Moos in Passeier (99,58%). Ogółem liczba ludności posługującej się językiem niemieckim w 26 gminach przekraczała 98%, w 64 gminach była wyższa niż 95%, zaś w 77 gminach przewyższała wartość 90%.

W 8 gminach przewagę liczebną miała ludność ladyńskojęzyczna. Te gminy to: La Val (97,66% liczby wszystkich mieszkańców), San Martin de Tor (96,71%), Badia (94,07%), Mareo (92,09%), Santa Cristina Gherdëina (91,40%), Sëlva (89,74%), Corvara (89,70%) i Urtijëi (84,19%).

5 gmin było zamieszkanych w większości przez ludzi posługujących się językiem włoskim. Były to: Bolzano (73,80% liczby wszystkich mieszkańców), Laives (71,50%), Bronzolo (62,01%), Salorno (61,85%) i Vadena (61,50%).

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Prowincje w Trydencie-Górnej Adydze