III wojna karlistowska (nazywana też II wojną karlistowskąW historiografii światowej tradycyjnie wojna lat 1872-1876 nazywana była „trzecią wojną karlistowską”; nazwę „druga wojna karlistowska” rezerwowano dla walk z okresu 1846-1849. Ta wersja jest nadal obecna w literaturze naukowej, por. np. Geoffrey Jensen, The Spanish Army at War in the Nineteenth Century: Counterinsurgency at Home and Abroad, [w:] Wayne H. Bowen, José E. Alvared (red.), A Military History of Modern Spain, Westport 2007, , s. 29, oraz w szerokim dyskursie publicznym, por. np. Javier Goñi, Huella de caracol, [w:] El País 18 lutego 2019 [dostęp 26. listopada 2019]. W ciągu ostatnich dekad coraz popularniejsza jest jednak perspektywa, w ramach której starcia z lat 1846-1849 określa się innymi nazwami (np. "Guerra de los Matiners"), a wojnę lat 1872-1876 nazywa się „drugą wojną karlistowską”, dla historiografii hiszpańskiej zob. np. Jordi Canal, El Carlismo, Madrid 2000, , p. 170; dla historiografii anglojęzycznej zob. np. Stanley G. Payne, Spain: A Unique History, Madison 2011, , s. 151, dla historiografii polskiej zob. np. Andrzej Jackiewicz, Uwagi na temat kontekstu historycznego regionalizmu baskijskiego, [w:] Marian Grzybowski, Grzegorz Kuca, Piotr Mikuli (red.), Ustroje. Historia i współczesność, Kraków 2013, , s. 399. Na gruncie polskim kontrowersyjną próbę rozstrzygnięcia sporu podejmuje Joanna Orzechowska-Wacławska, Baskowie: Powstawanie współczesnego narodu, Kraków 2015, , s. 98; jej zdaniem przesadne utożsamianie karlizmu z baskijskim ruchem regionalnym i narodowym odebrało wojnie z lat 1846-1849, toczonej głównie poza terenem Baskonii, miano „wojny karlistowskiej”. Najlepszy polski znawca karlizmu opowiada się za „trzecią wojną”, por. np. Jacek Bartyzel, Don Carlos Marx, [w:] Studia Philosophica Wratislaveinsia V/4 (2010), s. 71. Autorzy najnowszej polskiej syntezy historii Hiszpanii nie proponują żadnej numeracji, a mówią tylko o „powstaniu”, „walkach” i „wojnie”, Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 2009, , ss. 266, 267, 271) – wojna domowa w Hiszpanii, toczona w latach 1872–1876 pomiędzy liberałami a karlistami. Ci pierwsi kontrolowali rząd centralny i większość kraju, początkowo w ramach monarchii liberalnej, potem w ramach republiki, a na końcu w ramach odrestaurowanej monarchii burbońskiej. Ci drudzy trwale kontrolowali kilkuprocentowy fragment terytorium Hiszpanii, ograniczony głównie do części Nawarry i Baskonii; na pozostałym terenie prowadzili wojnę o charakterze manewrowym i partyzanckim. Z około 50 prowincjonalnych stolic opanowali jedynie dwie, i to na kilka dni: Cuencę i Albacete; ich długotrwałe oblężenia Pampeluny i Bilbao zakończyły się niepowodzeniem. Karliści nigdy poważnie nie zagrozili władzy rządu, który jednak przez lata ani nie był w stanie zlikwidować ich państwa na terenie baskijsko-nawarskim, ani stłumić odradzającej się ruchawki na pozostałych obszarach, głównie w Katalonii i Lewancie. Dopiero w roku 1875 armia rządowa spacyfikowała północno-wschodnią część kraju, w ciągu kilku następnych miesięcy odzyskując kontrolę nad Baskonią i Nawarrą.
Aczkolwiek podczas wojny dużą rolę mobilizacyjną odgrywały hasła dynastyczne i ustrojowe, to jej zasadniczym wątkiem było starcie nurtów rewolucyjnych i ruchu kontr-rewolucyjnego. Rząd kontrolowany był przez kręgi reprezentujące liberalizm w warstwie ideologicznej, kapitalizm w warstwie gospodarczej, a burżuazję w warstwie społecznej. Karliści sprzeciwiali się zmianom opowiadając się za tradycjonalistyczną wizją państwa i społeczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem centralnej roli religii w życiu publicznym, wspólnotowych typów gospodarki rolnej i luźnej organizacji państwowej. Liberałowie mogli liczyć przede wszystkim na stosunkowo wąskie kręgi miejskiej burżuazji, nieliczne w kraju zacofanym i w przeważającej części rolniczym. Karliści opierali się na średnim chłopstwie, silnym na północy kraju ale niemal nieobecnym na południu. Nie udało im się przenieść ciężaru wojny poza tereny baskijsko-nawarskie i katalońsko-lewantyńskie; nie udało im się również wykorzystać wewnętrznych sprzeczności w obozie liberalnym, rozdartym między monarchistami, republikanami a federalistami. Po okresie chaosu liberałowie zrezygnowali z haseł radykalnych; dzięki przekształceniu się w umiarkowany obóz prawa i porządku przyciągnęli arystokrację i ziemiaństwo. Wykorzystali również swoją dominację w podstawowych strukturach państwa: armii i administracji. W rezultacie powstanie karlistów wypaliło się, a w Hiszpanii umocniła się swoista wersja oligarchicznego kapitalizmu.
Tło konfliktu mały|lewo|1812: przyjęcie Konstytucji z Kadyksu, początek rewolucyjnego liberalizmu Od czasów napoleońskich przez 7 kolejnych dekad Hiszpania była krajem skrajnie niestabilnym, wstrząsanym następującymi po sobie zamachami stanuJak zamach Espartero z 1840, nieudany zamach O’Donnela z 1841, zamach Narvaeza z 1843 czy udany zamach O’Donnela z 1854, drobnymi ruchawkamiJak karlistowska próba zamachu z roku 1860, lokalnymi powstaniamiTakimi jak katalońska Guerra dels Matiners z lat 1846-1849, buntamiJak bunt garnizonu w La Coruña z 1815, garnizonów Barcelony i Gerony w 1817, garnizonu Walencji z 1818, czy garnizonu Madrytu w 1822, przewrotamijak próby liberalnych pronunciamientos z lat 1830-1831, powstanie robotnicze w Barcelonie z 1842, seria zamieszek lokalnych z 1848, powstanie republikańskie w Saragossie z 1856, zamieszki w Madrycie (tzw. Noc św. Daniela) z roku 1865, rewolucjamijak rewolucje z lat 1812, 1820 czy 1854, interwencjami państw ościennychjak interwencja napoleońska w roku 1805, interwencja brytyjska w roku 1808, ponowna interwencja francuska w roku 1823 czy ponowna interwencja brytyjska w roku 1835 i wojnami domowymiz których największa to Pierwsza Wojna Karlistowska (1833-1840). Ich bezpośrednią przyczyną mogły być walki frakcyjne w obozie władzy, intrygi pałacowe na dworze królewskim, pretoriańskie ambicje armii, napięcia społeczne, kwestie dynastyczne czy spory partyjne. Jednak wspólnym mianownikiem był dla nich konflikt wokół nowych trendów, zdobywających popularność w Hiszpanii, a wywodzących się z rewolucji francuskiej. Były to: kapitalistyczne stosunki w gospodarce, sięganie przez burżuazję po czołową rolę społeczną oraz liberalizm jako dominująca ideologia, wymierzona przeciw pozycji Kościoła Katolickiego, a częściowo przeciw samej religii. W postępującej serii przewrotów i kontr-przewrotów wprowadzano reformy, by potem je ograniczać lub cofać, niemniej zmiany cały czas stopniowo postępowałypolscy hispaniści uważają, że liberalizm „w decydującym stopniu określił kierunki przemian hiszpańskiego państwa i społeczeństwa w pierwszej połowie XIX wieku”, Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 2009, , s. 261. Doszło do paradoksu: o ile społeczeństwo hiszpańskie należało do najbardziej zacofanych w Europie, to forsowane przez klasę polityczną rozwiązania wzorowane były na krajach najbardziej zaawansowanych, takich jak Francjaanalizując trajektorię rozwoju Hiszpanii na tle światowym, amerykański hispanista określa ten okres jako „early convulsive liberalism”; w Anglii miał on trwać w połowie XVII wieku, w USA w drugiej połowie XVIII wieku, we Francji na przełomie XVIII i XIX wieku, a w Hiszpanii w latach 1810-1874, Stanley G. Payne, The Franco Regime, Madison 1987, , s. 8. mały|160px|Izabela II na wygnaniu, ok. 1870 Od połowy lat 50. w Hiszpanii doszło do pewnej stabilizacji politycznej, osiągniętej dzięki sojuszowi centrowego skrzydła konserwatystów oraz umiarkowanych liberałów. Jednak od początku lat 60. formuła ta zaczęła się wyczerpywaćMiłkowski, Machcewicz 2009, ss. 246-247. Upadek rządów koalicyjnej Unii Liberalnej otworzył nowy okres zamętu, tym razem coraz bardziej skierowanego również przeciw skorumpowanej i niewydolnej monarchii izabelińskiej. W atmosferze narastającego chaosu politycznego wojskowy zamach stanu doprowadził do obalenia królowej Izabeli II (1868), uchwalenia radykalnie postępowej konstytucji (1869) i koronacji nowego króla, wywodzącego się z dynastii sabaudzkiej Amadeusza I (1870)Miłkowski, Machcewicz 2009, ss. 263-266. Jednak zamiast zatrzymać się, destabilizacja polityczna kraju przyspieszyła. Żadne z coraz bardziej sekciarskich i poddanych coraz większej fragmentacji ugrupowań nie miało przewagi w parlamencie, nowy i pozbawiony własnego zaplecza politycznego król został zmarginalizowany, generałowie ponownie przystąpili do spisków, wybuchały lokalne republikańskie powstania i zamieszki społeczne, zaczęła organizować się radykalna insurekcyjna lewica. Wydawało się, że rząd systematycznie traci kontrolę nad sytuacją, a kraj pogrąża się w coraz większej anarchiizob. Juan Francisco Fuentes, El fin del Antiguo Régimen (1808-1868). Política y sociedad, Síntesis, Madrid 2007, ; Isabel Burdiel (red.), España. La construcción nacional (1830/1880), Madrid 2012, ; María Cruz Romeo y María Sierra (red.), La España Liberal (1833-1874), Madrid 2014, . Postępujące załamanie państwa postanowili wykorzystać w walce o władzę karliści.
Karlizm mały|lewo|chłopi baskijscy