„Mały ZHR” – potoczna nazwa organizacji harcerskiej działającej formalnie pod nazwą Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, powołanej w Gdyni 11 listopada 1988 r.W źródłach występuje rozbieżność dotycząca daty powołania trójmiejskiego Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej. Jarosław Wąsowicz i Jarosław Wiraszka podają datę 11 listopada 1988 r., natomiast w źródłach IPN jako datę powstania ZHR w Trójmieście wskazano 13 października 1988 r. przez środowiska niezależnego harcerstwa związane z Ruchem Harcerskim Rzeczypospolitej. Organizacja była jawna, lecz w świetle ówczesnych przepisów nielegalna, ponieważ prawo o stowarzyszeniach i praktyka władz PRL zapewniały ZHP monopol na używanie symboliki harcerskiej i prowadzenie działalności harcerskiej wśród dzieci i młodzieży.

Określenie „mały ZHR” stosowane jest dla odróżnienia tej trójmiejskiej inicjatywy od ogólnopolskiego Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, powołanego w 1989 r. przez przedstawicieli niezależnych środowisk harcerskich z całej Polski.

Geneza Powstanie organizacji było związane z rozwojem niezależnego nurtu harcerskiego w latach 80. XX w. Po rozwiązaniu KIHAM część instruktorów kontynuowała działalność w ramach duszpasterstw harcerskich, środowisk niezależnych i Ruchu Harcerskiego. W drugiej połowie lat 80. środowiska te coraz wyraźniej występowały przeciwko ideologicznemu podporządkowaniu ZHP władzom PRL oraz dążyły do odnowy harcerstwa w oparciu o tradycyjne prawo, przyrzeczenie i metodę harcerską.

Istotnym doświadczeniem dla środowisk trójmiejskich była Biała Służba podczas pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1987 r., która skonsolidowała niezależne harcerstwo na Wybrzeżu. W 1988 r. wśród tamtejszych instruktorów pojawił się pomysł ujawnienia dotychczasowej działalności i powołania organizacji odrębnej od ZHP. Według Jarosława Wąsowicza decyzję poprzedziło rozeznanie, że ujawnienie środowiska nie powinno spowodować represji wobec harcerzy i ich rodzin, oraz sondaż przeprowadzony wśród rodziców harcerzy i zuchów.

Działalność

11 listopada 1988 r. w Trójmieście powołano Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, określany później jako „mały ZHR”. Jego inicjatorami byli instruktorzy i harcerze, którzy wystąpili z Chorągwi Pomorskiej ZHP. Komendantem organizacji został harcmistrz Michał Guć, a jego zastępcą hm. Piotr Wysocki. Według kalendarium ZHR w skład organizacji weszły drużyny z Gdyni, Sopotu, Szczecina i Kotliny Kłodzkiej oraz grupa trójmiejskich instruktorów związanych wcześniej z Ruchem Harcerskim; pomysłodawcą nazwy był hm. Maciej Lisicki.

Początkowo organizacja skupiała kilka drużyn z Gdyni i Sopotu, lecz wkrótce zaczęły do niej dołączać także drużyny z innych części kraju, m.in. ze Szczecina i Kotliny Kłodzkiej. W opracowaniach dotyczących harcerstwa niezależnego „mały ZHR” wymieniany jest obok innych środowisk i organizacji, które w końcu lat 80. tworzyły nurt harcerstwa niezależnego i „niepokornego”.

Organizacja prowadziła działalność wychowawczą, propagowała ideę niezależnego harcerstwa oraz współpracowała z innymi niezależnymi organizacjami młodzieżowymi i strukturami podziemnej „Solidarności”. Z jej środowiskiem związane było pismo „Wtyczka”, kierowane do młodzieży szkół średnich Trójmiasta. W bibliografii niezależnych czasopism harcerskich odnotowano „Wtyczkę” jako „Pismo Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej”, ukazujące się w Gdańsku w 1989 r. W inwentarzu archiwalnych materiałów harcerskich wymieniono także „Wtyczkę” jako „Pismo Harcerzy ZHR dla Młodzieży Szkół Średnich Trójmiasta”.

Włączenie do ogólnopolskiego ZHR 12 lutego 1989 r. w Warszawie odbyło się spotkanie kilkudziesięciu instruktorów reprezentujących niezależne środowiska harcerskie z całej Polski. Podjęto wówczas decyzję o powołaniu ogólnopolskiej organizacji pod nazwą Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. Według Wąsowicza powstanie Komitetu Założycielskiego ZHR oznaczało zakończenie samodzielnej działalności trójmiejskiego ZHR; organizacja rozwiązała się 19 lutego 1989 r. i przystąpiła do nowej ogólnopolskiej organizacji o tej samej nazwie.

Kolejne ogólnopolskie spotkanie instruktorów odbyło się 25 lutego 1989 r. w Warszawie. W jego trakcie podpisano uchwałę o zawiązaniu Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej jako harcerskiej organizacji ideowo-wychowawczej. Od tego czasu wcześniejszy trójmiejski ZHR zaczęto odróżniać od ogólnopolskiej organizacji określeniem „mały ZHR”.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Historia Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej Kategoria:Organizacje opozycyjne w PRL Kategoria:Harcerstwo w Gdyni