Rytuał

mały|Jawajski taniec rytualny ku czci bogini Rytuał (łac. ritualis od ritus – 'obrządek; zwyczaj') – powtarzalna, ustrukturyzowana sekwencja działań o charakterze symbolicznym, stanowiąca element zwyczaju społecznegoRoy A. Rappaport, Rytuał i religia w rozwoju ludzkości, tłum. Adam Musiał, Tomasz Sikora, Andrzej Szyjewski, Zakład Wydawniczy „Nomos", Kraków 2007, . Rytuały występują we wszystkich znanych społeczeństwach ludzkich.

Termin ten odnosi się głównie do obrzędów magicznych i religijnych, i dotyczy czynności przewidywalnych oraz powtarzających się według ustalonej normy, dość często zawierających także aspekt performatywny. Faktycznie, jest on jednak szerszy: rytuałem można nazwać także obrzędy przejścia, , , ceremonie dedykacyjne, koronacje i , pogrzeby i inne. Codzienne czynności, jak np. podawanie ręki, również mogą być określane jako rytuały.

Rytuały występują także u gatunków innych niż ludzie – na przykład słonie grzebią zmarłe osobniki, a krukowate bez praktycznego powodu zbierają i układają przedmioty nie będące pokarmem.

Etymologia Słowo ritual pochodzi od łacińskiego ritualis, oznaczającego „to, co należy do rytuału (ritus)”. W rzymskim użyciu prawnym i religijnym ritus odnosiło się do sprawdzonego sposobu (mos) wykonywania określonych czynności, czyli „poprawnego wykonania” lub „zwyczaju”Festus, „ritus”, De verborum significatu..

Pierwotna koncepcja ritus może być powiązana z sanskrytem: słowem ṛtá, oznaczającym „widoczny porządek” w wedyzmie – rozumianym jako „prawo i regularny porządek normalnych, a więc właściwych, naturalnych i prawdziwych struktur zdarzeń kosmicznych, światowych, ludzkich i rytualnych”.

Charakterystyka Nie istnieją praktycznie żadne ograniczenia co do rodzaju działań, które mogą zostać włączone w rytuał. Obrzędy w dawnych i współczesnych społeczeństwach zwykle obejmują specjalne gesty i słowa, recytację ustalonych tekstów, wykonywanie określonej muzyki, pieśni lub tańców, procesje, czynności związane z konkretnymi przedmiotami, używanie specjalnych strojów, spożywanie określonych potraw i napojów lub zażywanie określonych używek, a także wiele innych elementów.

wskazuje, że rytuały można scharakteryzować poprzez takie cechy jak formalizm, tradycjonalizm, standaryzacja, podporządkowanie regułom, symbolizm oraz aspekt performatywny.

Według Wojciecha Burszty i Michała Buchowskiego istotny jest również aspekt społeczny.

Formalizm mały|Użycie łaciny w klasycznym rycie rzymskim jest przykładem „kodu ograniczonego”. Rytuał wykorzystuje ograniczony i ściśle zorganizowany zestaw wyrażeń, który antropolodzy nazywają „kodem ograniczonym” (w przeciwieństwie do bardziej otwartego „kodu rozwiniętego”). Maurice Bloch stwierdza, że rytuał zmusza uczestników do stosowania formalnego, retorycznego stylu, ograniczonego w intonacji, składni, słownictwie, głośności i kolejności. Mowa prowadzącego rytuał staje się wówczas bardziej bogata w formę niż w treść. Ponieważ formalna mowa ogranicza to, co można powiedzieć, indukuje akceptację, posłuszeństwo lub przynajmniej powściągliwość. Bloch argumentuje, że ten rodzaj komunikacji rytualnej uniemożliwia sprzeciw, czyniąc bunt jedyną możliwą alternatywą. Rytuał wspiera tradycyjne formy hierarchii społecznej i autorytetu.

Według Wojciecha Burszty i Michała Buchowskiego rytuał charakteryzuje się działaniem pozatechnicznym, czyli irracjonalnym; działaniem, w którym nieadekwatnie dobiera się środki do celów lub takim, w którym jako cel obiera się coś, na co jednostka podejmująca działanie nie ma wpływu.

Tradycjonalizm mały|Pierwsze Święto Dziękczynienia 1621, olej na płótnie, . Obraz przedstawia powszechne błędne wyobrażenia o tym wydarzeniu, które utrzymują się do czasów współczesnych: pielgrzymi nie nosili takich strojów, a Wampanoagowie zostali ukazani w stylu . Rytuały odwołują się do tradycji i zazwyczaj powtarzają obrzędy religijne, obyczaje lub ceremonie dokładnie tak, jak wyglądało to w historii. Tradycjonalizm różni się od formalizmu tym, że rytuał może nie być formalny, a mimo to odwoływać się do historycznej tendencji. Przykładem jest amerykańska kolacja z okazji Święta Dziękczynienia, która może nie być formalna, a jednak w założeniu opiera się na wydarzeniuach z czasów wczesnych osadników purytańskich. Historycy Eric Hobsbawm i argumentowali, że wiele z tych rytuałów to „wynalezione tradycje”, np. rytuały brytyjskiej monarchii, które odwołują się do „tysiącletniej tradycji”, choć ich obecna forma pochodzi z XIX wieku, częściowo odtwarzając wcześniejsze, średniowieczne praktyki, które w międzyczasie wygasły. Wynika stąd zatem, że ważniejsze od dokładnego przekazu historycznego jest samo odwołanie do historii.

Standaryzacja podkreśla, że rytuał jest również niezmienny, co oznacza dążenie do ponadczasowego powtarzania. Jest odtworzeniem schematu, konwencji, scenariusza. Kluczem do osiągnięcia tego jest dyscyplina, szczególnie odniesiona do ruchów ciała, jak w modlitwie monastycznej czy medytacji, mająca kształtować nastawienia i nastroje. Gesty często wykonuje się grupowo i synchronicznie.

Poddanie regułom Rytuały są zazwyczaj regulowane przez reguły, narzucające normy. Definiują one dopuszczalne granice. Jednostki podlegają wspólnotowo zatwierdzonym zwyczajom, które odwołują się do autorytetu wspólnoty. Na przykład, w historii wojny w większości społeczeństw były związane z rytualnymi ograniczeniami, które mocno określały dopuszczalne sposoby prowadzenia działań wojennych.

Symbolizm mały|Kobieta wykonująca rytuał związany z kartami, w górach Inwangsan w Korei Południowej Działania odwołujące się do istot nadprzyrodzonych są łatwo uznawane za rytuały, choć to odwołanie może być pośrednie, wyrażając jedynie ogólne przekonanie o istnieniu sacrum wymagającego ludzkiej reakcji. Flagi narodowe mogą być uznawane za coś więcej niż symbole państwa, reprezentując wolność, demokrację, wolny rynek lub wyższość narodową. Sherry Ortner pisze, że flaga:nie zachęca do refleksji nad logicznymi relacjami między tymi ideami ani nad ich konsekwencjami społecznymi w czasie. Wręcz przeciwnie, flaga wymusza całkowitą lojalność wobec całego pakietu, najlepiej streszczoną w „Nasza flaga, kochaj ją albo odejdź”.Przedmioty stają się symbolami sakralnymi poprzez konsekrację, która oddziela sacrum od profanum. W wielu krajach uczy się oficjalnych sposobów składania, salutowania i podnoszenia flagi narodowej, podkreślając, że nie powinna być traktowana jak zwykła tkanina.

Aspekt performatywny Wykonanie rytuału tworzy ramę przypominającą teatr wokół działań, symboli i wydarzeń, które kształtują doświadczenia uczestników i porządkowanie poznawcze świata, upraszczając chaos życia i narzucając spójny system kategorii znaczeniowych.

Działanie społeczne Według Wojciecha Burszty i Michała Buchowskiego społeczny charakter rytuału nie oznacza, że nie może być on domeną jednej osoby, gdyż osoba przebywająca w samotności nie zostaje wyłączona poza obręb społeczeństwa, wciąż pozostając w sytuacji społecznej. Wynika to z faktu, iż może orientować swoje działania na innych ludzi, w których fizycznym pobliżu nie musi się znajdować.

Rodzaje Dla uproszczenia, rytuały można podzielić na kategorie o wspólnych cechach, zazwyczaj mieszczące się w jednej z trzech głównych grup:

rytuały przejścia – zwykle zmieniające status społeczny jednostki; rytuały wspólnotowe – zarówno religijne (np. rytuały płodności czy msza), jak i świeckie, np. niektóre festiwale; rytuały osobistego oddania – gdzie jednostka oddaje cześć czemuś lub komuś, np. poprzez modlitwę, pielgrzymkę, czy zaręczyny.

Rytuały mogą należeć do więcej niż jednej kategorii jednocześnie, a także być grupowane na wiele innych sposobów. Na przykład antropolog Victor Turner pisał:„Rytuały mogą być sezonowe (…) lub warunkowe, odbywane w odpowiedzi na kryzys jednostki bądź wspólnoty. (…) Do innych klas rytuałów należą rytuały wróżebne; ceremonie wykonywane przez władze polityczne dla zapewnienia zdrowia i płodności ludzi, zwierząt i plonów na ich terytoriach; inicjacje do kapłaństwa oddanego określonym bóstwom, do stowarzyszeń religijnych czy tajnych bractw; a także te towarzyszące codziennemu składaniu pokarmów i libacji bóstwom, duchom przodków lub obu naraz.”

Rytuały przejścia

mały|Rytuał inicjacji chłopców z plemienia Yao w Malawi Rytuał przejścia to wydarzenie rytualne, które oznacza przejście człowieka z jednego statusu do drugiego, np. adopcja, chrzest, osiągnięcie pełnoletności, ukończenie szkoły, inauguracja, zaręczyny czy małżeństwo. Mogą one obejmować także inicjację do grup niezwiązanych z formalnymi etapami życia, np. do braci studenckiej.

Arnold van Gennep stwierdził, że obrzędy przejścia mają trzy etapy:

Separacja – oddzielenie od dawnej tożsamości poprzez środki fizyczne i symboliczne; Przejście – znalezienie się „w zawieszeniu”. Victor Turner twierdził, że etap ten cechuje się – stanem niejednoznaczności lub dezorientacji, w którym dawną tożsamość odebrano, ale nowej jeszcze nie nabyto. Turner pisał: „Atrybuty liminalności lub osób liminalnych („ludzi progu”) są z konieczności niejednoznaczne”. Na tym etapie niejasność roli jednostki tworzy poczucie communitas, czyli emocjonalnej więzi wspólnoty. Etap ten może być naznaczony rytualnymi próbami lub szkoleniem. Integracja – symboliczne potwierdzenie nowej tożsamości i współistnienia we wspólnocie.

Rytuały uśmierzania Antropolog Victor Turner definiuje rytuały uśmierzania jako działania mające złagodzić wpływ duchów lub sił nadprzyrodzonych, które sprowadzają na ludzi pecha, choroby, urazy fizyczne i inne nieszczęścia. Mogą one obejmować wróżby mające na celu ustalenie przyczyn oraz rytuały uzdrawiające, oczyszczające, egzorcyzmy i rytuały ochronne. Nieszczęście może dotyczyć zdrowia jednostki, ale też problemów dotyczących większych grup, jak np. susza czy plaga.

Turner ilustruje to przykładem rytuału Isoma wśród ludu Ndembu w północno-zachodniej Zambii. Służy on leczeniu niepłodności kobiety, którego przyczyną jest „strukturalne napięcie między matrylinearnym pochodzeniem a patrylokalnym małżeństwem” (tj. napięcie kobiety między rodziną matki, której winna jest lojalność, a rodziną męża, wśród której musi żyć). „Ponieważ kobieta zbliżyła się zbyt bardzo do „strony męża”, jej zmarli krewni ze strony matki osłabili jej płodność”. Aby przywrócić równowagę, rytuał Isoma symbolicznie uspokaja duchy przodków, wymagając, aby kobieta zamieszkała z rodziną matki.

Śmierć, żałoba i rytuały pogrzebowe

W wielu kulturach istnieją rytuały związane ze śmiercią i żałobą, np. ostatnie namaszczenie i stypa w chrześcijaństwie, w judaizmie, w hinduizmie czy w sikhizmie. Rytuały te zapewniają społecznościom uporządkowany sposób opłakiwania i oddawania czci zmarłym. W buddyzmie tybetańskim rytuały opisane w Tybetańskiej Księdze Umarłych prowadzą duszę przez etapy śmierci ku wyzwoleniu duchowemu. W islamie modlitwa jest istotnym aktem wspólnotowym, podkreślającym jedność ummy w życiu i śmierci. W kulturach rdzennych występują unikalne praktyki, np. rytuał okadzania Aborygenów Australijskich, mający oczyścić ducha zmarłego i zapewnić mu bezpieczną drogę do zaświatów.

W wielu tradycjach istnieje wiara, że przy stworzeniu człowieka Stwórca obdarzył go duszą, a ziemia – ciałem. W Księdze Rodzaju czytamy: „wtedy to Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, wskutek czego stał się człowiek istotą żywą.”Rdz 2,7, IV Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Księży Pallotynów. W chwili śmierci oba elementy muszą powrócić do swoich źródeł – ciało do ziemi, dusza do Stwórcy – co dokonuje się poprzez pogrzeb.

Rytuały kalendarzowe i upamiętniające Rytuały kalendarzowe i upamiętniające zaznaczają określone pory roku lub upływ pewnego okresu od ważnego wydarzenia. Nadają one społeczne znaczenie upływowi czasu i naturze, tworząc powtarzalne cykle tygodniowe, miesięczne lub roczne.