Instytut Geografii Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie

Instytut Geografii Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie – jeden z dwóch instytutów Wydziału Geograficzno-Biologicznego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Zlikwidowany w 2023 r. w roku obchodów 75-lecia geografii na WSP/UP w wyniku kontrowersyjnej decyzji rektora uczelni Piotra Borka.

Władze Instytutu W kadencji 2020–2024 (kadencja została skrócona do 2023 w związku z likwidacją Instytutu): Stanowisko Imię i nazwiskoDyrektor dr Wioletta KilarZastępca Dyrektora ds. Nauki i Współpracy Zagranicznej dr hab. Jacek Szmańda, prof. UPZastępca Dyrektora ds. Dydaktycznych i Studenckich dr Franciszek Mróz

Historia Instytutu alt=Instytut Geografii Uniwersytetu Pedagogicznego – korytarz V piętra|thumb|Instytut Geografii Uniwersytetu Pedagogicznego – V piętro thumb|Wnętrze Instytutu Geografii Uniwersytetu Pedagogicznego

Początki Instytutu datowane są na dzień 11 maja 1946 roku, w którym to Minister Oświaty powołał Państwową Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Krakowie. Pierwszym zakładem dydaktycznym, kształcącym młodych nauczycieli była pracownia geograficzna uruchomiona w roku 1947. W skład kadry nauczycielskiej wchodzili wówczas pracownicy naukowi oraz doświadczeni nauczyciele szkół średnich. Pracownikami naukowymi tamtego okresu byli pracownicy Uniwersytetu Jagiellońskiego: Józef Szaflarski, Władysław Milata i Franciszek Bieda. Jednym z nauczycieli praktyków była Maria Dobrowolska. W roku akademickim 1949/1950 nastąpiła reorganizacja uczelni. Powołano wówczas Wydział Geograficzno-Biologiczny. W rok później utworzono Zakład Geografii, którego kierownikiem została Maria Dobrowolska. Mieścił się on przy ul. Straszewskiego 22, a później został przeniesiony do Rynku Głównego 34. Tam rozpoczęła się organizacja biblioteki oraz zbiorów kartograficznych zakładu. Organizacja na uczelni wydziałów, zakładów oraz wzrost liczby studentów wymagały szybkiego rozwoju i stabilizacji własnej kadry, zdolnej do prowadzenia badań naukowych. W 1953 roku uruchomiono 3 katedry: Geografii Społeczno-Gospodarczej pod opieką dr Marii Dobrowolskiej, Katedry Geografii Fizycznej pod opieką dr Józefa Premika oraz Katedry Geografii Regionalnej i Zakładu Metodyki Nauczania pod opieką dr Rodiona Mochnackiego. W tamtych czasach na kierunku geografii pracowało trzech własnych wykładowców i trzech asystentów (m.in. Andrzej Maryański). Ośmiu pracowników z innych krakowskich uczelni prowadziło wykłady i ćwiczenia zlecone.

W roku akademickim 1955/56 zaangażowano na dodatkowe etaty doc. Jana Flisa z UJ, doc. Andrzeja Michalika z Instytutu Geologii w Warszawie oraz prof. Antoniego Wrzoska z UJ. W 1958 roku przy Katedrze Geografii Fizycznej oddzielny Zakład Geologii, którym kierował doc. Andrzej Michalik. Lata 60. owocowały wzrostem liczby samodzielnych pracowników naukowych. Rozszerzało się także grono młodej kadry na skutek otrzymania przez Wydział Geograficzno – Biologiczny prawa do nadawania stopnia doktora w 1959 roku.

W 1971 roku powstał Instytut Geografii, którego pierwszym dyrektorem został dr Jan Flis. Wydarzenie to zbiegło się z przeniesieniem kierunku geografii z Rynku Głównego 34 do nowego budynku przy ul. Podchorążych 2. W ramach instytutu w miejsce dawnych katedr utworzono samodzielne zakłady. Instytut Geografii w tamtym czasie składał się z 30 pracowników. Przez okres działalności instytutu wielu pracowników odchodziło na emeryturę, a ich funkcje przejmowali nowi zdobywając stopnie i tytuły naukowe. Stopień naukowy doktora otrzymało 17 pracowników, a stopień naukowy doktora habilitowanego uzyskało 10 osób. Pracownicy nauki pełnili różne funkcje organizacyjne w ramach instytutu, wydziału i uczelni.

Kolejny okres znacznej rozbudowy instytutu to lata 90., kiedy to utworzono dwa kolejne zakłady. Liczba pracowników instytutu wzrosła do 41. W roku akademickim 2002/03 uruchomiono witrynę instytutu. Obecnie instytut jest modernizowany.

Struktura organizacyjna Zakład Dydaktyki Geografii Zakład Dydaktyki Geografii powstał w miejscu dawnego Zakładu Metodyki Nauczania Geografii, utworzonego w roku 1958. Obecna nazwa funkcjonuje od roku 1971, czyli od roku utworzenia Instytutu Geografii. Pierwszym kierownikiem Zakładu był prof. dr Jan Flis. Badania podstawowe Zakładu skoncentrowane są wokół celów kształcenia, doboru i układu treści, terminologii, optymalizacji metod nauczania i środków dydaktycznych w tym technik komputerowych. Ponadto kierunkiem badań Zakładu jest historia dydaktyki geografii oraz problemy edukacyjne szkoły wyższej. W ostatnim czasie popularna staje się również problematyka dydaktyki przyrody.

Spośród głównych problemów badawczych Zakładu Dydaktyki Geografii możemy wyróżnić: instytucjonalny rozwój dydaktyki geografii w Polsce rola geografii akademickiej w kształtowaniu postaw studentów rola geografii jako przedmiotu ogólnokształcącego na przełomie XX i XXI wieku teksty źródłowe i ich wykorzystanie w kształceniu geograficznym problemy edukacji mniejszości narodowych w Polsce i Europie oraz edukacji międzykulturowej kształcenie nauczycieli geografii w nowym systemie szkolnictwa wyższego i ich kompetencji przedmiotowych oraz dydaktycznych doskonalenie procesu dydaktycznego z zakresu dydaktyki geografii i dydaktyki przyrody

Zakład ma duże osiągnięcia w badaniach stosowanych, a szczególnie w tworzeniu autorskich programów nauczania geografii i przyrody. Do aplikacyjnych efektów prac badawczych w zakresie dydaktyki należy zaliczyć również przygotowanie nowych podręczników i pomocy szkolnych.

Ważnym przedsięwzięciem Zakładu Dydaktyki jest również współpraca prowadzona z zagranicznymi ośrodkami akademickimi. Do najważniejszych ośrodków, z którymi zakład prowadzi współpracę należą: Zakłady i Pracownie Dydaktyki Geografii w 13 polskich uczelniach kształcących nauczycieli geografii King Alfred’s College, Winchester, Wielka Brytania Uniwersytet Palackiego w Ołomuńcu, Czechy Pädagogische Hochschule Freiburg, Niemcy Uniwersytet Jana Ewangelisty w Usti n. Labem, Czechy Uniwersytet w Suczawie, Rumunia.

Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Bożena Wójtowicz – kierownik Zakładu dr hab. Danuta Piróg

Zakład Ekorozwoju i Kształtowania Środowiska Geograficznego Jest to jeden z najmłodszych zakładów. Powstał w 1994 roku. Początkowo nosił nazwę Zakładu Ochrony i Kształtowania Środowiska Geograficznego. Pierwszym kierownikiem tego zakładu był prof. dr hab. Jan Lach. Współczesną nazwę zakładu ustanowiono w 2010 roku. Zainteresowania badawcze pracowników Zakładu koncentrują się wokół tematyki dotyczącej przekształceń środowiska przyrodniczego pod wpływem działalności człowieka.

Do głównych kierunków badawczych Zakładu Ekorozwoju i Kształtowania Środowiska Geograficznego należą: transformacja środowiska przyrodniczego pod wpływem działalności człowieka w wybranych obszarach Polski południowo-wschodniej transformacja rzeźby i zmiana struktury użytkowania gruntów zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych struktury opadów atmosferycznych w dolinach rzek i potoków wysokość opadów atmosferycznych na obszarze polskich Karpat oraz Ojcowskiego Parku Narodowego oddziaływanie antropogenicznych zanieczyszczeń powietrza na zabytkowe budowle wpływ cmentarzy oraz masowych grobów z I i II wojny światowej na środowisko przyrodnicze ze szczególnym uwzględnieniem wód podziemnych zmiany stosunków wodnych pod wpływem antropopresji przejawy i mechanizm wietrzenia skał w środowiskach o różnej koncentracji zanieczyszczeń w atmosferze

Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Wanda Wilczyńska-Michalik – kierownik Zakładu dr hab. Józef Żychowski

Zakład Geologii Pierwszy Zakład Geologii funkcjonował w latach 1958–1971. Jego kierownikiem był prof. dr Andrzej Michalik. Po długim okresie przerwy został reaktywowany w roku 1995. Kierownictwo nad nim objął dr hab. inż. Grzegorz Haczewski.

W ostatnich latach badania pracowników Zakładu Geologii skupiały się m.in. na: badaniach mikropaleontologicznych, opartych na zespołach otwornic, mikrofacjach i skamieniałościach śladowych kredy i paleogenu obszaru Karpat, badaniach paleośrodowisk basenów karpackich w kredzie i paleogenie badaniach procesów fluwialnych i limnicznych, a także akumulacji w kopalnych osuwiskowych Bieszczadów oraz Tatr Wysokich.

W latach 1995–2001 pracownicy Zakładu Geologii wykonali na zlecenie Państwowego Instytutu Geologicznego dwa arkusze Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:50 000, Dźwiniacz Górny oraz Ustrzyki Górne.

Do najważniejszych publikacji pracowników Zakładu Geologii należy wyróżnić: Małecki J., Tarkowski R., 1999, Zarys paleontologii ogólnej i systematycznej, AGH Kraków Haczewski G., Kukulak J., Bąk K.,2007, Budowa geologiczna i rzeźba Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków Haczewski G., 2004, Encyklopedia jaskiń i wiedzy o krasie, Jaskinie 1 (34)

Samodzielni pracownicy naukowi: prof. dr hab. Krzysztof Bąk – kierownik Zakładu dr hab. Anna Małgorzata Wolska

Zakład Geografii Fizycznej Początkowo funkcjonowała Katedra Geografii Fizycznej, którą powołano w 1954 roku pod kierunkiem prof. dr Jerzego Premika. W roku 1972 Katedrę Geografii Fizycznej przekształcono w Zakład Geografii Fizycznej, którego kierownikiem został doc. dr Tadeusz Ziętara.

Pracownicy Instytutu Geografii Fizycznej koncentrują się głównie na badaniach Karpat, kotlin podkarpackich oraz Wyżyny Śląsko – Małopolskiej. Do podstawowej problematyki badań Zakładu należy: Problematyka rozwoju rzeźby (pod wpływem zdarzeń ekstremalnych) Transformacja stoków w Beskidach Zachodnich Skutki działania powodzi opadowych Transformacja wybranych karpackich dolin rzecznych Zmiany środowiska Karpat polskich wskutek wysiedlenia ludności po II wojnie światowej Paleogeografia Wyżyny Woźnicko–Wieluńskiej Zjawiska krasowe na Wyżynie Częstochowskiej

Problematyka badawcza Zakładu Geografii Fizycznej obejmuje także zagadnienia geografii gleb oraz biogeografii

Samodzielni pracownicy naukowi: dr hab. Józef Kukulak – kierownik Zakładu prof. dr hab. Roman Soja dr hab. Tomasz Bryndal dr hab. Joanna Zawiejska

Zakład Geoinformacji i Badań Geośrodowiskowych Samodzielni pracownicy naukowi: prof. dr hab. Adam Łajczak – kierownik Zakładu dr hab. Jacek Szmańda

Zakład Geografii Społeczno-Ekonomicznej Zakład powstał w miejsce Katedry Geografii Gospodarczej, która istniała od 1954 roku. Kierownikiem katedry była prof. dr Maria Dobrowolska. W roku 1972, czyli tuż po powstaniu Instytutu Geografii na miejsce katedry powołano Zakład Geografii Ekonomicznej, którego kierownikiem został prof. dr hab. Lech Pakuła. Od 2009 roku jest to Zakład Geografii Społeczno-Ekonomicznej, którego kierownikiem jest prof. dr hab. Zbigniew Długosz.

Prace badawcze pracowników zakładu koncentrują się głównie na zagadnieniach związanych z geografią ludności i osadnictwa. Do wybranej problematyki badawczej Zakładu należy: Przemiany struktur demograficznych, starzenie się społeczeństwa Migracje Przestrzenne zróżnicowanie zaludnienia Regionalne zróżnicowanie sieci miejskiej Zmiana w strukturze własności i użytkowania ziemi w miastach Kształtowanie się i przemiany strefy podmiejskiej Wielofunkcyjny rozwój wsi na obszarach górskich Problematyka rozwoju miast w różnych regionach Świata Konsekwencje procesów transformacji gospodarczej na terenie Polski, a zwłaszcza obszaru Karpat polskich

Na dodatek w Zakładzie prowadzone są badania z zakresu geografii przemysłu Polski oraz geografii rolnictwa (rozwój obszarów wiejskich Podhala). Dużo tematyki poświęconej jest też charakterystyce demograficznej pogranicza polsko – litewskiego oraz rozwoju gospodarczego w krajach Ameryki Łacińskiej.

Do najważniejszych publikacji książkowych Zakładu Geografii Społeczno-Ekonomicznej należą: Długosz Z., 2000, Przemiany na mapie politycznej Świata, WSZiA, Zamość Kurek S., 2008, Typologia starzenia się ludności Polski w ujęciu przestrzennym, Wydawnictwo naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków