Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Działdowie – zabytkowy kościół przy placu Biedrawy w Działdowie, obecnie rzymskokatolicki kościół parafii Podwyższenia Krzyża Świętego. Jego początki sięgają średniowiecza. Od okresu reformacji do 1972 roku służył miejscowej społeczności ewangelickiej. Obecną neobarokową formę otrzymał podczas odbudowy w latach 1927–1930.
Historia Początki i okres nowożytny Pierwsza świątynia powstała w XIV wieku, po lokacji miasta. Po jej zniszczeniu w pierwszej połowie XV wieku wzniesiono kolejny kościół. Przy świątyni funkcjonowały szkoła i cmentarz.
Około 1530 roku, po wprowadzeniu luteranizmu w Prusach Książęcych, dotychczasowego proboszcza katolickiego Franciszka Parcusa zastąpił duchowny ewangelicki Stanisław z Krakowa. Kościół został zniszczony przez pożar miasta w 1733 roku, a następnie odbudowany przez Michała Landmanna. Kolejny pożar, w lipcu 1794 roku, pozostawił jedynie mury obwodowe i wieżę.
Odbudowa nastąpiła w latach 1796–1797. Obniżono wówczas wieżę i dobudowano boczne kruchty. W 1856 roku przeprowadzono kolejną przebudowę, a w latach 1872–1873 podwyższono wieżę o jedną kondygnację i zmieniono jej hełm.
Zniszczenie w 1914 roku i odbudowa 28 sierpnia 1914 roku kościół został ostrzelany przez artylerię niemiecką, ponieważ na wieży znajdował się rosyjski posterunek obserwacyjny. Pożar zniszczył świątynię wraz z wyposażeniem.
Odbudowę przeprowadzono w latach 1927–1930, prawdopodobnie według projektu inżyniera Wieżyńskiego z 1921 roku. Zmieniono zwieńczenie elewacji wschodniej i wieży, dobudowano zakrystię, a ołtarz przeniesiono ze wschodniej do zachodniej części wnętrza. Uroczyste poświęcenie odbudowanego kościoła odbyło się 30 listopada 1930 roku.
Parafia ewangelicka Działdowo było siedzibą superintendentury skupiającej parafie ewangelickie miasta i okolic. W okresie międzywojennym miejscowa parafia należała do Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Polsce i superintendentury działdowskiej. W zestawieniu opublikowanym przez Stefana Grelewskiego w 1937 roku wykazano w niej 2738 wiernych.
Wśród duchownych związanych z parafią byli Ernst Hermann Barczewski, urzędujący w latach 1889–1936, oraz Johannes Walach, sprawujący posługę w latach 1937–1945. Po II wojnie światowej duszpasterstwo prowadził m.in. Ewald Lodwich-Ledwa.
Zmiana przeznaczenia i przejęcie przez katolików 29 grudnia 1972 roku podpisano akt sprzedaży kościoła przez parafię ewangelicko-augsburską na rzecz Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Działdowie. Budynek przeznaczono na dom kultury. Ewangelicy przenieśli nabożeństwa do kaplicy w budynku parafialnym przy ul. Jagiełły.
Ołtarz i obrazy przekazano do kościoła ewangelickiego w Lidzbarku. W grudniu 1978 roku w dawnej świątyni otwarto wystawę dotyczącą historii ziemi działdowskiej, a w następnym roku wystawę numizmatyczną.
W latach osiemdziesiątych budynek przekazano katolikom. Po remoncie i adaptacji został wykupiony 31 lipca 1987 roku. Dekretem biskupa Mariana Przykuckiego z 1 listopada 1987 roku utworzono przy nim parafię Podwyższenia Krzyża Świętego.
Architektura Kościół jest murowany z cegły i otynkowany. Prostokątny korpus nawowy połączono z pięciokondygnacyjną wieżą, zwieńczoną hełmem z kulą i krzyżem. Nawę przykrywa dach dwuspadowy, a we wnętrzu zachowano drewniane sklepienie kolebkowe i empory. Empory otaczają nawę z trzech stron. Neobarokowy charakter budowli jest rezultatem międzywojennej odbudowy.
Przypisy
Bibliografia Działdowo. Plan miasta i mapa powiatu, Wydawnictwo Remedium, Toruń 2008, ISBN 83-88543-64-4.
Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego Kategoria:Dawne kościoły protestanckie w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Zabytkowe kościoły w Działdowie Kategoria:Kościoły rzymskokatolickie w Działdowie Kategoria:Architektura neobarokowa w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w XIV wieku Działdowo