Theodor Kotschy (ur. 15 kwietnia 1813 w Ustroniu na Śląsku Cieszyńskim. zm. 11 czerwca 1866 w Wiedniu) – austriacki botanik i podróżnik, badacz flory północnej Afryki i Bliskiego Wschodu.
Życiorys Był synem pastora ewangelickiego Karola Kotschy’ego, protestanckiego teologa i botanika, oraz Julii z domu Schimko.
Już jako dwunastolatek odbywał swe pierwsze wycieczki górskie po śląskich Beskidach. W tym samym 1825 r. zwiedził Kraków, który zrobił na nim ogromne wrażenie oraz wziął udział w wycieczce na Babią Górę z grupą profesorów z Wrocławia. Już wtedy z zapałem zbierał różne okazy flory i minerały. W 1830 r. ojciec zapisał go do cieszyńskiego gimnazjum, które młody Theodor porzucił jednak po jednym semestrze, ponieważ nie odpowiadał mu sztywny szkolny rygor. Dalszą naukę pobierał w domu. Egzamin gimnazjalny zdał w 1832 r. jako ekstern z wynikiem bardzo dobrym. Latem tego roku odbył podróż do Berlina, gdzie poznał osobiście m.in. ojca nowoczesnej teologii protestanckiej Friedricha Schleiermachera oraz sławnego już wówczas podróżnika i przyrodnika Alexandra Humboldta, a także poznał niektóre ich dzieła. Najbliższe lata pokazały, że z nich dwóch to właśnie Humboldt wywarł większy wpływ na dalsze losy młodego Theodora.
Miał podobnie jak ojciec zostać pastorem. W 1832 r. rozpoczął nawet (wraz ze swym młodszym bratem Hermanem) studia teologiczne w Wiedniu, ale zniechęcony nieprzychylną oceną pracy z teologii praktycznej porzucił ten kierunek. Bardziej pociągały go nauki przyrodnicze i zwiedzanie ościennych terenów: Alp, Górnych Węgier (dzisiejsza Słowacja) i Siedmiogrodu. Wkrótce jednak rzucił studia przyrodnicze i w styczniu 1836 r. wyruszył przez Triest, Ateny, Turcję i Syrię do Egiptu i Sudanu z wyprawą Josepha Russeggera, która miała zbadać zasoby mineralne doliny Nilu. Wyprawa trwała dwa i pół roku i zakończyła się sukcesem: dotarła aż do 10° szerokości geograficznej północnej, gdzie dotąd nie stanęła jeszcze stopa białego człowieka, a w jej trakcie odkryto nawet złoto. Kotschy w czasie trwania ekspedycji zbierał okazy przyrodnicze, prowadził notatki i uczył się języka arabskiego. Na targu w Kairze kupił sobie niewolnika, Murzyna Husseina, którego później wyzwolił. Odtąd Hussein towarzyszył dawnemu panu w kolejnych wyprawach.
W listopadzie 1838 roku większość uczestników austriackiej ekspedycji wróciła do Europy. Theodor Kotschy pozostał w Aleksandrii. Sprzedając nagromadzone zbiory przyrodnicze i uzyskując obietnicę wsparcia ze strony miejscowych majętnych przedsiębiorców w następnym roku zorganizował wyprawę, która miała dotrzeć do źródeł Nilu. Cel nie został osiągnięty, głównie z powodu wycofania się sponsorów, chociaż ekspedycja dotarła do 4° szerokości geograficznej północnej, zaledwie 450 km od Jeziora Wiktorii. 26-letni podróżnik w marcu 1840 r. został w Chartumie bez środków do życia i z wielkim trudem udało się mu się wrócić w sierpniu do Aleksandrii. Tu dzięki pomocy Dumreichera, właściciela wielkich plantacji i przędzalni bawełny, zdobył fundusze na kolejne wyprawy badawcze. Prowadził badania na Cyprze (1840) oraz w Syrii i Mezopotamii (1841), gdzie przez dłuższy czas był gościem pułkownika Roberta Taylora, w latach 1828-1843 brytyjskiego rezydenta w Bagdadzie. Wiosną 1842 r. wyruszył do Persji, na Wyżynę Irańską. 1 sierpnia 1843 r. jako jeden z pierwszych Europejczyków zdobył najwyższy szczyt dzisiejszego Iranu – Demawend (5610 m n.p.m.) w górach Elburs.
Z końcem 1843 r. zdecydował się na powrót do Europy. Dzięki sprzedaży zgromadzonych przez 3 lata zbiorów przyrodniczych (m.in. zielniki z 27 tys. roślin oraz duże kolekcje: zoologiczna i mineralogiczna) spłacił swe długi i przyjechał do rodzinnego Ustronia. Za radą ojca 32-letni Theodor podjął ponownie studia teologiczne, jednak szybko je rzucił i ostatecznie poświęcił się naukom przyrodniczym, z których zrobił doktorat. W 1847 r. został asystentem, a w 1852 – adiunktem zarządcy Wiedeńskiego Ogrodu Botanicznego. Od tego czasu nie musiał się martwić o finanse na kolejne wyprawy badawcze. Prowadził więc badania w Egipcie, Palestynie i Libanie (1855) oraz ponownie na Cyprze, w Azji Mniejszej i w Kurdystanie (1859). Tam zachorował na febrę i musiał pilnie wrócić do Europy. W 1862 r. po raz kolejny wyjechał na Cypr i do Syrii. Działalność w terenie ułatwiała mu znajomość języków: oprócz kilku języków europejskich znał również arabski, turecki i perski.
Pod koniec życia zaczął odczuwać dolegliwości serca. Zmarł 11 czerwca 1866 roku w swym wiedeńskim mieszkaniu na zapalenie płuc. Jak pisała „Gwiazdka Cieszyńska”: „Ten żelazny człowiek, którego siły nie zdołały złamać jadowite i zaraźliwe wyziewy tropicznych bagnisk, który przewędrował bezpiecznie i spokojnie rozległe stepy azjatyckie i porzecze Nilu, a pośród nieprzyjacielskich szczepów Kurdów i krwiożerczych Murzynów umiał się ochronić od niebezpieczeństw i napadów, które jego życiu tysiąckrotnie zagrażały – ten człowiek uległ w stołecznem mieście Wiedniu, niby w spokojnym porcie, otoczony wiernymi przyjaciółmi w najlepszym wieku, po krótkiej chorobie płucnej, mało z początku obawy wzniecającej”. Pochowany został w Wiedniu.
Theodor Kotschy był jednym z „najpłodniejszych” botaników XIX w. W swoim życiu wykonał opisy blisko 300 tysięcy okazów roślin oraz 9 tysięcy zwierząt i minerałów. Dla upamiętnienia jego postaci nazwano rodzaj Kotschya Endl. z rodziny bobowatych (Fabaceae Lindl.). Jego nazwisko utrwalono również w nazwie śródziemnomorskiego gekona (Cyrtodactylus kotschyi, obecnie klasyfikowanego jako Cyrtopodion kotschyi).
Przy łacińskich nazwach roślin jako autor diagnozy taksonomicznej oznaczany jest jako „Kotschy”.
Wybrane publikacje Abbildungen und Beschreibungen neuer und seltener Thiere und Pflanzen, in Syrien und im westlichen Taurus gesammelt (Obrazy i opisy nowych oraz rzadkich zwierząt i roślin, w Syrii i zachodnim Taurusie zebranych), (1843). Analecta botanica (wraz z Heinrichem W. Schottem i Carlem F. Nymanem), (1854). Coniferen des Cilicischen Taurus (Drzewa iglaste cylicyjskiego Taurusu) (wraz z Franzem Antoine’em), (1855). Umrisse aus den Uferlandern des Weissen Nil (Wspomnienia znad brzegów Białego Nilu), (1858). Die Eichen Europas und des Orients (Dęby Europy i Wschodu) (1858-1862). Plantae Tinneanae (wraz z Johannem J. Peyritschem), (1867).
Bibliografia Broda Jan, Z Ustronia do źródeł Nilu, w: „Kalendarz Śląski” 1979, R. XVIII, s. 59-62. Golec Józef, Bojda Stefania, Kotschy Teodor (1813-1866), w: Słownik biograficzny Ziemi Cieszyńskiej tom 2, Cieszyn 1995, s. 106-107, .
Kategoria:Austriaccy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Austriaccy botanicy Kategoria:Ludzie urodzeni w Ustroniu Kategoria:Urodzeni w 1813 Kategoria:Zmarli w 1866