Aljaferia (arab. قصر الجعفرية Qasr Aljafariya, hiszp. Palacio de la Aljafería) – ufortyfikowany średniowieczny pałac muzułmański, zbudowany w II poł. XI w. w stylu mudéjar na terenie taifatu Saragossy w muzułmańskim Al-Andalus. Najokazalszy obiekt mudéjar poza Andaluzją, tworzący triadę najważniejszych zabytków mauretańskich w Hiszpanii; tak jak meczet w Kordobie stanowi najważniejsze świadectwo czasów kalifatu (XI w.), a Alhambra – kultury Al-Andalus (XIV w.), tak pałac Aljafería jest najważniejszą pozostałością czasów niezależnych królestw mauretańskich (taifas). Pierwotnie rezydencja dynastii Banu Hud, zbudowana poza miastem; obecnie pałac mieści Kortezy (regionalny parlament) Wspólnoty Autonomicznej Aragonii.
Rozwiązania ornamentacyjne zastosowane w pałacu stały się pierwowzorem dla sztuki islamskiej na terenie Półwyspu Iberyjskiego i Magrebu. Właśnie tutaj po raz pierwszy w architekturze pojawiają się wielokrotnie nakładające się łuki, które z czasem rozwiną się w formę łuku lambrekinowego, powszechnego w świecie mauretańskim. Postępująca schematyzacja i abstrakcyjność arabeski leży u podstaw późniejszej sztuki nasrydzkiej. Po zdobyciu Saragossy w 1118 przez Alfonsa I Walecznego Aljafería stała się siedzibą królów Aragonii, zaś w 1492 została przebudowana na pałac Królów Katolickich. Kolejna przebudowa (1593) przekształciła pałac w fortecę. Następne rekonstrukcje wymusiły uszkodzenia budowli podczas oblężeń Saragossy w wojnach napoleońskich. Choć dziś pałac znajduje się w obrębie miasta, jego kontekst jest częściowo zachowany dzięki założeniom parkowo-ogrodowym wokół.
Elementy kompleksu Wieża Trubadura (La torre del Trovador) Najstarszy budynek kompleksu, czerpiący swa nazwę od powieści romantycznej „Trubadur” (1836), której akcja toczy się głównie w Aljaferii. Powieść ta stała się librettem opery „Il trovatore” Giuseppe Verdiego.
Przypuszcza się, że Wieża Trubadura powstała w miejscu dawnej wieży obozu rzymskiego. W IX-X w. pełniła funkcję strażnicy i bastionu obronnego, otoczonego fosą. Do pałacu został włączony dopiero przez rodzinę Banu Hud jako jedna z wież obronnych ściany północnej. W 1468 wieża stała się lochem Inkwizycji.
Wieża jest strukturą obronną na planie kwadratu, dzieloną wewnętrznie na pięć poziomów. Pochodzi z końca IX w., z czasów panowania pierwszego władcy z dynastii Banu Tujib, Muhammada Alanqura. Zewnętrzne mury nie odzwierciedlają podziału na pięć wewnętrznych pięter. Wnętrze pierwszego poziomu zachowuje strukturę z IX w. z dwiema nawami dzielonymi łukami podkowiastymi. Pomieszczenie mogło służyć jako łaźnie. Drugi poziom powtarza układ pierwszego, a dodatkowo zawiera pozostałości murów mauretańskich z XI w. Na trzecim piętrze, również pochodzącym z XI w., na suficie zachowały się motywy geometryczne z domalowanymi w XIV w. imionami Eneasza, Amora i Wenus. Pozostałe dwa piętra zostały zbudowane za czasów Piotra IV Ceremonialnego (XIV w.), łącząc wieżę z pałacem mudéjar. Ich konstrukcja jest już chrześcijańska: łuki podkowiaste zastąpione są przez ostrołuki, a sklepienia płaskimi sufitami.
Pałac mauretański z okresu taifatu alt=Torre del Trovador|mały|244x244px|Torre del Trovador alt=Detal fryzu Sali Złotej z zachowanymi pozostałościami polichromii (XI w.).|mały|254x254px|Detal fryzu Sali Złotej z zachowanymi pozostałościami polichromii (XI w.). Pałac, którego budowę zlecił Abú Ja’far Ahmad ibn Sulaymán al-Muqtadir Billah, drugi władca z dynastii Banu Hud, został w większej części postawiony w latach 1065–1081. Budowa pałacu miała być wyrazem potęgi taifatu Saraqusta w II poł. XI w. Władca nazywał go pałacem Qasr al-Surur (Pałacem Radości), a salę tronową Maylis al-Dahab (Salą Złotą). Nazwa Aljafería (Pałac Jafara) pojawia się po raz pierwszy w tekstach Al-Yazzara as-Saraqusti (aktywnego 1085-1100). Ogólny plan pałacu podąża za umajjadzkimi zamkami pustynnymi dzisiejszej Syrii i Jordanii z I poł. VIII w. Zamki te są oparte na planie kwadratu z wieżami na planie półkola oraz podziałem części centralnej na trzy prostokątne części, z których środkowa zawiera dziedziniec z basenami, a część północna i południowa zawiera kwatery mieszkalne. W Aljaferii plan ten został zrealizowany głównie w części centralnej, zaś plan zabudowy bocznej jest zmodyfikowany. Część północna była ważniejsza od południowej, stąd posiada dodatkowe piętro oraz bogato zdobioną kolumnadę, służącą za teatralne wprowadzenie do sali tronowej. W części tej znajduje się Wieża Trubadurów. Odbicie tej części pałacu w basenie zwiększa odczucie monumentalności królewskiej części pałacu. Na wschodnim krańcu części północnej znajdował się mały prywatny meczet. W końcu XI w. wszelkie rzeźbienia ścian pokryto farbą, przede wszystkim w kolorze czerwonym i niebieskim; ściany niezdobione reliefami obłożone były alabastrem dekorowanym epigraficznie, a na podłogach leżał biały marmur. Późniejsze przebudowy usunęły większość zdobień z tego okresu. Budowa pałacu Królów Katolickich spowodowała również usunięcie łuków podkowiastych na drugim poziomie pałacu.
Pomieszczenia strony północnej Królewskie komnaty strony północnej były wyłożone marmurem i alabastrem, pokrytymi kufickimi inskrypcjami sur z Koranu.
alt=Wnętrze meczetu. Widoczny mihrab.|mały|243x243px|Wnętrze meczetu. Widoczny mihrab. Sala Złota. Centrum północnej ściany wyznaczał ślepy łuk, imitujący fasadę mihrabu meczetu w Kordobie – tu znajdowało się miejsce władcy. Miejsce to było częściowo widoczne z dziedzińca przez kolumnadę, a oś widokowa kolumnada – łuk wejściowy do sali tronowej – ślepy łuk w ścianie tworzyła iluzję dodatkowej głębi pałacu, podkreślając splendor władcy. Większość dekoracji sali nie zachowała się; nieliczne pozostałości znajdują się w Muzeum Saragossy i w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Madrycie. Pierwotnie sufit sali symbolizował niebo, a całe pomieszczenie było wyobrażeniem kosmosu, zawierającego symbole władzy sułtana Saraqusty rozciągającej się nad Wszechświatem, co prawdopodobnie było odniesieniem do jego pochodzenia od kalifów. W portyku wejściowym do Sali Złotej znajdują się nietypowy dla sztuki islamskiej wizerunek zoomorficzny: według różnych interpretacji może to był gołąb, wieśniak lub uskrzydlony człowiek jako symbol władzy monarszej. Właśnie tutaj po raz pierwszy w architekturze pojawiają się wielokrotnie nakładające się łuki, które z czasem rozwiną się w formę łuku lambrekinowego, powszechnego w świecie mauretańskim. Ze swej wschodniej i zachodniej strony Sala Złota oflankowana była prywatnymi sypialniami. Dziś zachowała się tylko sypialnia wschodnia; sypialnia zachodnia była używana przez królów Aragonii do XIV w.
alt=Dziedziniec św. Izabeli. Łuki centralne pochodzą z epoki taifatu, łuki z prawej strony zostały wzniesione za Piotra IV Ceremonialnego.|mały|244x244px|Dziedziniec św. Elżbiety. Łuki centralne pochodzą z epoki taifatu, łuki z prawej strony zostały wzniesione za Piotra IV Ceremonialnego. Meczet. Wschodni kraniec portyku wejściowego do Sali Złotej prowadzi do małego meczetu. Portyk wejściowy meczetu inspirowany jest meczetem w Kordobie, lecz stosuje nowsze rozwiązania powstałe w sztuce almorawidzkiej i nasrydzkiej. Łuk portyku spoczywa na kolumnach o kapitelach dekorowanych w zgeometryzowane liście (szkoła granadzka). Mihrab skierowany ku Mekce w swej ścianie frontowej zawiera łuk podkowiasty, ponownie wzorowany na meczecie w Kordobie, lecz wykonany z tańszych materiałów (gipsowy stiuk zamiast marmuru). W górnej części jednej ze ścian znajduje się jedyna pozostałość malarstwa ściennego z XI w. w pałacu. Kopuła meczetu nie zachowała się, gdyż zbudowano w jej miejscu piętro Pałacu Królów Katolickich.
Dziedziniec św. Elżbiety (El Patio de Santa Isabel) Dziedziniec ten stanowi otwartą przestrzeń w centrum pałacu, łączącą jego część północną z południową. Od strony północnej i południowej znajdują się portyki; przypuszcza się, że od strony wschodniej i zachodniej znajdowały się pomieszczenia gospodarcze. Nazwę swą dziedziniec czerpie od infantki Elżbiety, która w 1271 urodziła się w Aljaferii, w latach 1282–1325 była królową Portugalii, a w 1625 została ogłoszona świętą. Na dziedzińcu zachował się basen południowy, zaś basen północny zakryto drewnianą podłogą z XIV w.
Pomieszczenia strony południowej alt=Portyk kaplicy św. Marcina|mały|243x243px|Portyk kaplicy św. Marcina alt=Pałac Piotra IV Ceremonialnego|mały|325x325px|Pałac Piotra IV Ceremonialnego Portyk strony południowej pełnił funkcję westybulu wielkiej sali południowej, która się nie zachowała. Łuki tego portyku oceniane są jednakże za najbardziej zdobne w całym kompleksie. Ich złożoność, arabeski i barokowy przepych stanowią zapowiedź delikatnej sztuki Alhambry.
Pałac Piotra IV Ceremonialnego Po zdobyciu Saraqusty przez Alfonsa I Walecznego (1118) Aljafería użytkowana była jako pałac królewski, lecz właściwa przebudowa ruszyła dopiero w czasach Piotra IV Ceremonialnego (XIV w.). Pałac został powiększony (1336), dodano do niego kaplicę św. Marcina w dziedzińcu wejściowym. W tym czasie Aljafería służyła za miejsce początkowe ceremonialnej trasy królewskiej do katedry, gdzie królowie Aragonii byli koronowani i przysięgali poszanowanie dla fueros.
Kaplica św. Marcina (Capilla de San Martín) Kaplica znajduje się w północno-zachodnim narożniku kompleksu. Wykorzystuje pobliską wieżę jako swoją zakrystię i nadaje dziedzińcowi wejściowemu do kompleksu pałacowego nazwę Dziedzińca św. Marcina. W 1486 obszar Dziedzińca św. Marcina wyznaczono na siedzibę główną Trybunału Świętego Oficjum (Inkwizycji). Kaplicę wzniesiono w stylu gotycko-mudéjar. Nieliczne pozostałości dekoracji wnętrza pozwalają sądzić, że były one inspirowane dekoracją pałacu islamskiego. Portyk kaplicy w stylu mudéjar wzniesiono w czasach Marcina I Ludzkiego. Podczas neoklasycystycznej przebudowy kaplicy (XVIII w.) zasłonięto także fasadę, lecz zmiany te cofnięto w XX w.
Pałac mudéjar Znajdujący się w północnej części kompleksu pałac nie był niezależnym pałacem, lecz rozszerzeniem pałacu mauretańskiego, który w czasach budowy nadal był w użyciu. Budując ten aneks Piotr IV Ceremonialny chciał uzyskać w pałacu większe przestrzenie, gdyż dawne komnaty z okresu taifatu były dla niego za małe. Rozszerzenie pałacu głównego, zrealizowane w stylu mudéjar zachowuje wcześniejszą zabudowę, dopasowując się do niej m.in. wysokością. Z okresu budowy tego pałacu pochodzą także zachodnie arkady Dziedzińca św. Elżbiety oraz mała sypialnia zlokalizowana nad meczetem.
Pałac Królów Katolickich alt=Jeden z sufitów Pałacu Królów Katolickich|mały|243x243px|Jeden z sufitów Pałacu Królów Katolickich alt=Pałac Królów Katolickich. Wejście do Sali Tronowej.|mały|324x324px|Pałac Królów Katolickich. Wejście do Sali Tronowej.