Czterej pancerni i pies – polski czarno-biały wojenny serial telewizyjny w reżyserii Konrada Nałęckiego, według scenariusza Janusza Przymanowskiego na podstawie jego książki pod tym samym tytułem, emitowany premierowo przez Telewizję Polską od 25 września 1966 do 20 września 1970.
Lista odcinków
Fabuła thumb|left|Napis „Rudy” na filmowym czołgu, w którym kręcono sceny serialu, Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu Serial opowiada dzieje załogi czołgu T-34-85 nr 102 „Rudy”, która przechodzi szlak bojowy Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte od Studzianek do Berlina. Załogę stanowią: nastoletni gdańszczanin, Janek Kos, którego wojna rzuciła na daleką Syberię, Ślązak Gustlik Jeleń, uciekinier z armii niemieckiej, dowódca czołgu Rosjanin, potomek polskich zesłańców Olgierd Jarosz i Gruzin Grigorij Saakaszwili, przyjaciel Janka z Syberii; uzupełnieniem załogi jest Szarik, pies Janka, który nie raz ratuje załogę z opresji. Po śmierci Olgierda dowódcą zostaje Janek, a do załogi dołącza syn chłopa spod Studzianek – Tomek Czereśniak. Towarzyszą im inni żołnierze polscy i radzieccy: radiotelegrafistka Lidka Wiśniewska, kochająca się bez wzajemności w Janku, radziecka rudowłosa sanitariuszka Marusia Ogoniok, w której z kolei zakochuje się Janek, kierowca Franek Wichura, który chciałby zostać mechanikiem czołgu, starszyna Czernousow, dowódca oddziału piechoty. Brygadą dowodzi Pułkownik, który po ojcowsku opiekuje się załogą czołgu. W bitwie pod Studziankami do załogi w charakterze przewodnika dołącza miejscowy chłop, Czereśniak. Potem „Rudy”, ochrzczony od koloru włosów Marusi, dociera pod Warszawę, gdzie zostaje zniszczony, a załoga trafia do szpitala. Po rekonwalescencji pancerni docierają do swojego czołgu na Kaszubach. Niestety, okazuje się, że porucznik Jarosz nie żyje, a czołg znów został poważnie uszkodzony. Nowym dowódcą zostaje Janek, a do załogi zostaje tymczasowo przydzielony polski partyzant „West”. Po dotarciu do Bałtyku okazuje się, że jest on zaginionym ojcem Janka. Załogę na stałe uzupełnia syn starego Czereśniaka – Tomek. Nowa załoga po drodze na zachód przeżywa liczne przygody. Zdobywa kolejnych przyjaciół: braci Łażewskich – podchorążego „Magneto” i kaprala „Zadrę”, rodzinę Szawełłów – stryja, sierżanta Konstantego i szeregowego Józka, felczera chorążego Zubryka i podchorążego Staśko. Gustlik zakochuje się w Polce ze Śląska – Honoracie. W Berlinie czołg wraz z saperem, kapitanem Pawłowem bierze udział w zniszczeniu kluczowego przyczółka na stacji metra, docierając tam przez zalane tunele. Wkrótce Niemcy kapitulują, a Janek zawiesza polską flagę na Bramie Brandenburskiej. Po powrocie do Polski Janek bierze ślub z Marusią, Gustlik z Honoratą, a Grigorij z Lidką.
Postacie i obsada aktorska
Opracowano na podstawie materiałów źródłowych:
(Role główne pojawiają się we wszystkich bądź w zdecydowanej większości odcinków; postacie drugoplanowe pojawiają się w kilku odcinkach)
Role główne thumb|Aktorzy serialu w mundurach czołgistów na scenie – od lewej Janusz Gajos, Włodzimierz Press, Roman Wilhelmi, Małgorzata Niemirska. Widoczni również reżyser serialu Konrad Nałęcki (1. z prawej), autor powieści Czterej pancerni i pies płk Janusz Przymanowski (2. z prawej, w mundurze) i konferansjer, aktor Mieczysław Gajda (1. z lewej, w ciemnym garniturze), premiera serialu w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki (1966) thumb|Pola Raksa i Małgorzata Niemirska na planie serialu (1969) porucznik Olgierd Jarosz, Olgierd (Roman Wilhelmi) – dowódca czołgu, w cywilu meteorolog. Potomek Polaków zesłanych na Syberię przez cara. Poległ na końcu pierwszej serii serialu, na Pomorzu, niedaleko Gdyni (jego postać występuje w odc. 1–6). kapral/plutonowy/sierżant/podporucznik Jan Kos, Janek (Janusz Gajos) – strzelec-radiotelegrafista, a po śmierci Olgierda mianowany dowódcą czołgu, najmłodszy w załodze, gdańszczanin, jego ojciec walczył podczas obrony Westerplatte. Janek przez całą pierwszą serię filmu szuka ojca, odnajdując go w końcu nad samym Bałtykiem. Jest świetnym strzelcem. Pod koniec III serii awansowany do stopnia podporucznika. kapral/plutonowy/sierżant Gustaw Jeleń, Gustlik (Franciszek Pieczka) – ładowniczy czołgu, najsilniejszy w załodze, wielokrotnie popisujący się swoją niemal nadludzką siłą, a kilka razy ratujący własną tężyzną życie całej załodze. Ślązak z Ustronia (Śląsk Cieszyński). Przed okresem opisywanym w filmie został siłą wcielony do niemieckich wojsk pancernych, skąd uciekł do Rosjan uprowadzając czołg, w którym służył. Gdy załoga Rudego dostała nowy czołg (5-osobowy), zostaje działonowym. Pod koniec III serii awansowany do stopnia sierżanta. plutonowy/sierżant/starszy sierżant Grigorij Saakaszwili, Grześ (Włodzimierz Press) – czołgowy kierowca-mechanik, Gruzin z charakterystycznym wąsikiem. Od wachmistrza Kality dostaje szablę ułańską. Pod koniec III serii awansowany do stopnia starszego sierżanta. szeregowy/kapral Tomasz Czereśniak, Tomuś, Tomek (Wiesław Gołas) – strzelec-radiotelegrafista czołgu, pochodzi ze wsi Studzianki, dołącza do załogi na Pomorzu (odc. 9), bardzo przywiązany do swojego chłopskiego pochodzenia, gra na akordeonie. Podobnie jak Gustlik, niezwykle silny i podobnie jak Janek, świetny strzelec. Zaczynał w leśnej partyzantce. Gdy załoga Rudego dostała nowy czołg (5-osobowy), zostaje ładowniczym. Pod koniec III serii awansowany do stopnia kaprala. Szarik (pol. „kuleczka”) – pies Janka, jako szczeniak pochodził od suki towarzyszącego Jankowi na dalekim wschodzie ZSRR Jefima Siemionowicza, członek załogi czołgu, wielokrotnie pomocny w potrzebie. W filmie jego rolę odgrywały trzy psy – „Trymer” (główny) oraz „Atak” i „Spik” (dwaj dublerzy). kapral/plutonowy Franciszek Wichura, Wichura, Franek (Witold Pyrkosz) – okazjonalnie zastępuje czołgowego mechanika-kierowcę, m.in. w akcji nieopodal Schwarzer Forst, przyprowadza też z bazy pojazdów nowego „Rudego” zakupionego ze środków zebranych na zabawie w zdobytym Gdańsku; choć jest przede wszystkim kierowcą samochodowym, ma ambicje prowadzenia pojazdu bojowego i po śmierci Olgierda wprost mówi o swym wejściu do załogi „Rudego”; gdy załoga dostała nowy czołg (5-osobowy), dołącza do załogi jako strzelec-radiotelegrafista. Pod koniec III serii awansowany do stopnia plutonowego. Rudy – nazwa czołgu typu T34/76 i T-34-85 (od odc. 16) o numerze taktycznym 102. W serialu obie wersje czołgu „odgrywa” model T-34-85. Różnią się one m.in. liczbą członków załogi. Pierwszy jest 4-osobowy (stąd „Czterej pancerni”), a drugi 5-osobowy (do załogi dochodzi Wichura). Czołg w filmie wchodzi w skład Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, choć często wraz z załogą bierze udział w „indywidualnych” akcjach poza ugrupowaniem macierzystego oddziału. Jeden z pojazdów, które „zagrały” „Rudego” w serialu, do lat 80. znajdował się w zbiorach muzeum broni pancernej w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk Pancernych w Poznaniu.
Postacie drugoplanowe sierżant Marusia Ogoniok, Marusia (Pola Raksa) – Rosjanka, rudowłosa sanitariuszka w Armii Czerwonej, narzeczona Janka. W serialu pojawia się w odc. 4. Pod koniec III serii przenosi się do Wojska Polskiego i bierze ślub z Jankiem. plutonowy Lidia Wiśniewska, Lidka (Małgorzata Niemirska) – radiotelegrafistka w brygadzie, przez całą fabułę kochała się bez wzajemności w Janku, aż w końcu poślubiła Grigorija (faktycznie flirtowała ze wszystkimi napotkanymi żołnierzami), warszawianka z Pragi. Pułkownik, Generał, Stary (Tadeusz Kalinowski) – dowódca brygady pancernej, najczęściej w polowej furażerce na głowie (rogatywkę zakładał tylko przy specjalnych okazjach), w idealnie obciągniętym (bez fałd) mundurze i zawsze ciasno zapięty pod samą szyją, postać wygłaszająca w filmie najbardziej patetyczne i oficjalne kwestie, a do żołnierzy zwracająca się niemal po ojcowsku, przez nich zaś traktowany z olbrzymim respektem i szacunkiem. Pod koniec III serii awansowany do stopnia generała brygady. W książce, ta postać od początku ma stopień generała. Ostatnią część serii „Pancernych” udźwiękowiono częściowo już w czasie po śmierci grającego go aktora. Z tego względu w ostatnich odcinkach serialu głosu pułkownikowi użycza inny aktor – Józef Nowak. Honorata (Barbara Krafftówna) – dziewczyna z Koniakowa w Beskidzie Śląskim, miłość Gustlika. Służyła jako pokojówka u generała Wehrmachtu (pojawia się w odc. 16–18 i 21). Obergefreiter Kugel (Stanisław Gronkowski) członek załogi Sprengkommando, mieszkaniec pobliskiego Ritzen, pacyfista, zamknięty w areszcie za defetyzm, znający język polski, uświadamiany „politycznie” przez Gustlika (pojawia się w odcinkach 14–16, 21). starszy chorąży sztabowy (starszyna) Czernousow (Janusz Kłosiński) – dowódca oddziału piechoty (odcinki 1, 3, 6–9, 12–16, 18–19, 21). Czereśniak (Tadeusz Fijewski) – chłop spod Studzianek, który pełni rolę przewodnika w czasie bitwy pod Studziankami, ojciec Tomka, członka załogi Rudego (odcinki 4, 9, 21). porucznik Stanisław „West” Kos (Stanisław Jasiukiewicz) – polski partyzant, ojciec Janka (odcinki 7–9, 21). kapral podchorąży Daniel „Magneto” Łażewski (Tomasz Zaliwski) – warszawiak, powstaniec z 1944, jego przydomek, jak sam wyjaśnia, pochodzi od urządzenia do generowania iskier, ginie raniony odłamkiem w bitwie o Berlin, pośmiertnie awansowany do podporucznika (pojawia się w odcinkach 16–18). kapral podchorąży Marian „Zadra” Łażewski (Marian Opania) – brat Daniela, warszawiak, powstaniec warszawski, awansowany do podporucznika (odcinki 17–20). sierżant Konstanty Szawełło (Mieczysław Czechowicz, odcinki 13, 15–16, 18–21). szeregowy Józek Szawełło (Jerzy Turek, odcinki 13, 15–16, 18–21). chorąży felczer Stanisław Zubryk (Wiesław Michnikowski, odcinki 16, 18–21)
Inne postacie (Postacie pojawiające się w więcej niż jednym odcinku)
Józef Nalberczak – Fiedia „Jołki-połki” (1, 3) Krzysztof Litwin – chorąży Zenek (1, 3–4) Jan Cybulski – kucharz (4–5) Aleksander Sewruk – generał radziecki (4, 7–9) Florian Wolny – Kaszub (7–9) Ryszard Kotys – radziecki saper z oddziału Czernousowa (8, 14) Waldemar Kwasieborski – żołnierz z oddziału Czernousowa (8, 13) Zdzisław Grudzień – żołnierz z oddziału Czernousowa (8, 13) Krzysztof Chamiec – kapitan Hugo Krummel, dowódca spadochroniarzy (10–11) Mieczysław Stoor – wachmistrz Feliks Kalita (10–12) Andrzej Wohl – kawalerzysta ze szwadronu Kality (11–12) Franciszek Trzeciak – kawalerzysta ze szwadronu Kality (11–12) Andrzej Herder – chorąży żandarmerii (13–15, 19) Roman Sykała – pułkownik (14–15, 19) Roman Talarczyk – radiotelegrafista (14–15) Kazimierz Talarczyk – major wzywający „Rosomaka” (15, 19–20) Piotr Wysocki – porucznik Kozub, „Hiszpan” (16–18) Joanna Sobieska – lekarka Irena (17–18) Zygmunt Kęstowicz – pułkownik, dowódca brygady haubic (18–20) Roman Kłosowski – sierżant podchorąży Staśko (18–19) Aleksandr Bielawski – kapitan Iwan Pawłow (19–21)
Postacie epizodyczne (Postacie pojawiające się tylko w jednym odcinku)
W odc. 2 wystąpili mieszkańcy lubuskiej wsi Olszyniec: Piotr Polaczek (chłop z „ostrą” brodą), Stanisław Gołąb (wąsaty chłop w czapce mówiący słowa: „Ja znam tamte strony”), Jan Zdanowicz (chłopiec mówiący słowa „Tato, polskiego psa przywieźli”), Zygmunt Jasiewicz (dziecko na kolanach Kosa) W scenach wesela w odc. 21 wystąpił Zespół Regionalny z Istebnej: Maria Matloch (kobieta witająca nowożeńców chlebem), Jan Kawulok (gajdy), Zuzanna Kawulok (skrzypce), Michał Motyka (klarnet), Anna Bury (kierownik zespołu), Joanna Urbaczka, Olga Urbaczka, Jan Juroszek, Maria Juroszek, Władysław Juroszek, Renata Gruca, Joanna Kaczmarczyk, Jan Sikora, Franciszek Sikora, Stanisława Majeranowska, Anna Juroszek, Elżbieta Kukuczka, Elżbieta Urbaczka, Helena Bury
Obsada dubbingu i kaskaderzy Henryk Matwiszyn – dubler Janusza Gajosa, jako Janek Kos w scenach na cmentarzu (2), jako Janek Kos w scenach nad morzem (8) Wanda Żejmo – głos Rosjanki, rola Jolanty Lothe (2) Jan Jakub Kolski – głos chłopca mówiącego słowa „Tato, polskiego psa przywieźli” (2)