Wojciech Michał Chlebda (ur. 18 stycznia 1950 w Głuchołazach, zm. 1 października 2022 w Opolu) – polski językoznawca; nauczyciel akademicki związany z Uniwersytetem Opolskim (do roku 1994 – Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Opolu).
Życiorys Wojciech Chlebda urodził się 18 stycznia 1950 roku w Głuchołazach na Opolszczyźnie w rodzinie nauczycielskiej. Pierwsze lata życia spędził w Jarnołtówku, gdzie jego rodzice, przedwojenni nauczyciele Stanisław i Zofia, kierowali od 1945 do 1952 roku szkołą podstawową (nauczycielem był także jego brat Stanisław Jacek). W latach 1952–1961 mieszkał i uczył się w Głuchołazach, od roku 1961 zaś – w Opolu, gdzie w roku 1967 rozpoczął studia w Wyższej Szkole PedagogicznejProf. dr hab. Wojciech Chlebda. W marcu 1968 uczestniczył na swojej uczelni w strajku studenckim. Studia na kierunku filologia rosyjska ukończył w roku 1972 i w tymże roku został przyjęty do pracy w Katedrze Języka Rosyjskiego opolskiej WSP. Stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy „Oksymoron jako językowy środek poznania i odzwierciedlania relacji pozajęzykowych” uzyskał w roku 1980, stopień doktora habilitowanego – na podstawie monografii „Elementy frazematyki. Wprowadzenie do frazeologii nadawcy” – w roku 1991. W 1998 uzyskał tytuł profesora nauk humanistycznych, pięć lat później decyzją Minister Edukacji Narodowej Krystyny Łybackiej otrzymał w macierzystej uczelni stanowisko profesora zwyczajnego. W Uniwersytecie Opolskim przez szereg lat do roku 2019 był dyrektorem Instytutu Slawistyki (wcześniej – Filologii Wschodniosłowiańskiej).
Od roku 2003 pełnił szereg istotnych funkcji w polskim i międzynarodowym życiu naukowym. Był członkiem Komisji Frazeologicznej i Komisji Etnolingwistycznej Międzynarodowego Komitetu Slawistów, członkiem Komitetu Językoznawstwa PAN (którego w latach 2015–2019 był przewodniczącym) i jego dwóch Sekcji: Frazeologicznej i Etnolingwistycznej; był też członkiem Prezydium Komitetu Słowianoznawstwa PAN. Przez dwie kadencje był członkiem Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów. W roku 2016 został wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności, w roku 2019 – na członka Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN. Był wiceprzewodniczącym Rady Naukowej konwersatorium EUROJOS przy Instytucie Slawistyki PAN, członkiem rad i kolegiów redakcyjnych m.in. „Rocznika Slawistycznego”, „Slavii Orientalis”, „Etnolingwistyki”.
Od 1971 do 1981 był członkiem PZPR. Od września 1980 należał do NSZZ „Solidarność”, z której wystąpił w listopadzie roku 1995. Od 15 grudnia do 24 grudnia 1981 r. był internowany. Został odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej, a także Srebrnym (1999) i Złotym (2006) Krzyżem Zasługi.
Otrzymał podstawowe wykształcenie muzyczne. Jego hobby pozostawała muzyka klasyczna.
Profesor Wojciech Michał Chlebda zmarł 1 października 2022 roku w Opolu.
Naukowy dorobek publikacyjny Zainteresowania naukowe Wojciecha Chlebdy skupiały się głównie na zagadnieniach związanych z teorią frazeologii, frazeografią (jednojęzyczną i przekładową), metaleksykografią, przekładoznawstwem, samoświadomością językową współczesnych użytkowników języka, etnolingwistyką kulturową, badaniami tożsamości zbiorowych oraz pamięci i niepamięci wspólnotowych, teorią pograniczy mentalnych i kulturowych. W roku 2018 spis jego publikacji naukowych przekroczył 300 pozycji. Do jego najważniejszych prac należą:
cztery monografie autorskie: Oksymoron. Z problemów językowego poznania rzeczywistości, Opole 1985; Elementy frazematyki. Wprowadzenie do frazeologii nadawcy, Opole 1991 (wydanie 2.: Łask 2003); Fatum i nadzieja. Szkice do obrazu samoświadomości językowej dzisiejszych Rosjan, Opole 1995; Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne, Opole 2005. autorskie studia i rozprawy, w tym m.in.: Słownik a „dwuoczne postrzeganie świata” (1993); W stronę frazeologii pragmatycznej (1997); Zarys polskiej geografii mentalnej (1997); Biblizmy języka polskiego i rosyjskiego. Koncepcje opisu leksykograficznego (1997); Stereotyp jako jedność języka, myślenia i działania (1998); Stereotypowe zaplecze tekstowych wskaźników znaczeń (1999); Płaszczyzny oglądu językowego obrazu świata w opisie semantycznym języka (2000); Frazeologia polska minionego wieku (2001); Polak przed mentalną mapą świata (2002); Frazeologia polska okresu „przemiany i przełomu” (2003); Frazeologia w międzyludzkiej przestrzeni komunikacyjnej (2004); Człowiek Niewiedzący w zoologu, albo Zwierzęta w polskim opisie słownikowym (2007); O tekstowych wykładnikach wartościowania (2007); Kiedy swój staje się obcym (2007); Tezy o niepamięci zbiorowej (2007); Leksykografia w aktach i procesach autoidentyfikacji narodowej (2008); Jak badać językowo-kulturowy obraz świata Słowian i ich sąsiadów? (2008, współaut. Jerzy Bartmiński); Europejskość w najnowszym polskim dyskursie politycznym (2008); W poszukiwaniu językowo-kulturowego obrazu świata Słowian (2010); O źródłach, celach i drogach postępowania etnolingwistycznego w badaniach porównawczych (2010); Szkice do językowego obrazu pamięci. Pamięć jako wartość (2011); Pamięć ujęzykowiona (2012); Czy polska etnolingwistyka może być zwornikiem nauk humanistycznych? (2012); Od tematycznego frazeologicznego słownika przekładowego do alfabetycznego słownika par przekładowych (2013); O nieprototypowych obiektach frazeografii (2014); O potrzebie mapowania polskiej pamięci / niepamięci zbiorowej (2014); Pogranicza i pograniczność w polskich perspektywach oglądu (2015); O pewnej możliwości porównawczych badań nad słownikami (2016); W stronę optymalizacji słownikowego objaśniania znaczeń (2016); Bocian a sprawa polska. Na tropach polskości w języku (2016); Czy polskość jest (słownikowo) definiowalna? (2017); Pamięć a język. Zarys relacji (2018); Europa w trzynastu obrazach (2018); Obrazy Europy w języku polskim i w tekstach polskich dyskursów publicznych (2018, współaut. Jerzy Bartmiński); Pytania o tożsamość etnolingwistyki (2018); Z katalogu zadań pamięcioznawczych (2019); Jak historia odkłada się w pamięci, jak pamięć odkłada się w języku (2019). współautorstwo i redakcja prac zbiorowych, w tym m.in.: Etnolingwistyka a leksykografia (2010), Pograniczność i pogranicza w perspektywie nauk społecznych i humanistycznych (współred. Ivana Dobrotová; 2015), Europa (tom 2. Leksykonu aksjologicznego Słowian i ich sąsiadów pod red. Jerzego Bartmińskiego; 2018); Na tropach reproduktów. W poszukiwaniu wielowyrazowych jednostek języka (2010), Na tropach translatów. W poszukiwaniu odpowiedników przekładowych (2011), Na tropach korpusów. W poszukiwaniu optymalnych zbiorów tekstów (2013); Rosyjsko-polski słownik skrzydlatych słów (2003), Podręczny idiomatykon polsko-rosyjski (2006–2019), Polsko-rosyjski słownik par przekładowych (2013).
Wykaz publikacji prof. Wojciecha Chlebdy z pełnymi danymi adresowymi znajduje się na stronie internetowej Bazy Wiedzy Uniwersytetu Opolskiego.
Główne koncepcje lingwistyczne 1. Koncepcja frazematyki Frazematyka (frazeologia nadawcy, frazeologia pragmatyczna) jest paradygmatem frazeologii teoretycznej, w którego centrum stoi człowiek jako istota nie tyle „mówiąca”, ile zwracająca się w określonym miejscu i czasie, z określonych przyczyn i w określonym celu (także z określonymi skutkami) do drugiego człowieka (grupy ludzi). Ów sytuacyjny układ (zob. Koncepcja ramy pragmatycznej) jest punktem odniesienia przy ocenianiu tworzących wypowiedź ciągów wyrazowych jako reprodukowanych bądź konfigurowanych ze swobodnie dobieranych wyrazów. Reprodukowalność ciągów wyrazowych ma charakter względny, tzn. jest stwierdzana względem danego miejsca, czasu, sytuacji, gatunku tekstu, wspólnoty ludzi itp. Ciągi reprodukowalne w powyższym sensie zostały nazwane frazemami (w późniejszej terminologii – reproduktami). Frazem z założenia jest jedynym pojęciem rodzajowym frazematyki i hiperonimem dla szeregu pojęć gatunkowych (frazeologizmu, idiomu, przysłowia, porzekadła, skrzydlatego słowa, terminu złożonego, sloganu, formuły etykietalnej etc.). Frazemy wypełniają przeważającą część zasobów języka i pełnią decydującą rolę w komunikacji międzyludzkiej (w tym zakresie koncepcja frazematyki zbliża się do koncepcji jednostek języka i produktów językowych Andrzeja Bogusławskiego oraz koncepcji frazemu Igora Mielčuka), a centralna kwestia frazematyki – pytanie o proporcję reprodukcji i produkcji, odtwórstwa i twórczości, uległości wobec zastanych wzorców i wolności w myśleniu, aktywności językowej i działaniach człowieka – sprawia, że frazematyka jest w swojej istocie paradygmatem frazeologii antropologicznej. W ostatnim czasie wyodrębnianie frazemów z tekstów jest wspomagane metodami półautomatycznymi i automatycznymi (komputerowymi). Wielkie formalne i semantyczne zróżnicowanie frazemów wymaga użycia specjalnego metajęzyka w ich opisie leksykograficznym (zob. Koncepcja idiomatykonu leksykograficznego).
2. Koncepcja geografii mentalnej Koncepcja geografii mentalnej zakłada, że nad mapami kartograficznymi, które odwzorowują układy przestrzenne przy użyciu zobiektywizowanych metod i środków graficznych, nadbudowane są względnie od nich niezależne „mapy mentalne”, czyli sieci kulturowo nacechowanych (w istocie stereotypowych) wyobrażeń o wybranych przez daną wspólnotę obiektach przestrzeni i zamieszkujących w niej ludzi (grup ludzkich). Przykładami obiektów na polskiej mapie mentalnej są np. [Westerplatte], [Mława], [Targowica], [Rejtan], [Janosik], [Ukraińcy], [Żydzi] itd. Relacje między obiektami map mentalnych i ich aksjologiczne zabarwienie są historycznie zmienne, historycznie zmienna jest także umiejętność odczytywania danych map mentalnych. Obiekty map mentalnych powinny być charakteryzowane z wykorzystaniem rozbudowanych definicji o charakterze kognitywnym. Koncepcja map mentalnych jest szczególnie przydatna w procesie ustalania i opisywania zawartości (polskiej) pamięci / niepamięci zbiorowej (zob. Koncepcja ujęzykowienia pamięci / niepamięci).
3. Koncepcja ujęzykowienia pamięci / niepamięci Relacja między pamięcią i językiem jest dwuwektorowa. Zgodnie z wektorem dośrodkowym język uczestniczy w samym powstawaniu i formowaniu się pamięci osobniczej, w segregacji i porządkowaniu dopływających do psychiki bodźców, wpływa kształtująco na samą treść pamięci i na stabilizację doznań w ramach pamięci; zgodnie z wektorem odśrodkowym treść (zawartość) pamięci uzewnętrznia się (materializuje) poprzez różnego rodzaju narracje, które formują (także deformują) obrazy pamiętanej przeszłości. W obu procesach mogą uczestniczyć środki znakowe innej niż językowa natury, dlatego pamięć jest nie tyle językowa, ile jedynie ujęzykowiona, niemniej język wydaje się grać w procesach zapamiętywania, porządkowania treści pamięci i jej relacjonowania decydującą rolę. Językowe eksponenty pamięci mogą być wyodrębniane z narracji, grupowane i opisywane zarówno same w sobie, jak i zwłaszcza w konstelacjach (sieciach), jakie tworzą. W tym zakresie koncepcja ujęzykowienia pamięci przecina się z koncepcją map mentalnych. Ujęzykowiona w podanym sensie jest także niepamięć, rozumiana jako przestrzeń faktów wypartych z pamięci bądź do niej niedopuszczonych. Także więc niepamięć ma swoje eksponenty językowe, które pozwalają na jej mapowanie.
4. Koncepcja samoświadomości językowej