mały|Teodolit w użyciu Teodolit () – instrument geodezyjny służący do pomiarów kątów poziomych oraz kątów pionowych. Można wyróżnić teodolity optyczne oraz elektroniczne. W teodolitach optycznych zastosowane jest szklane koło poziome (limbus) i koło pionowe z naniesionym podziałem kątowym stopniowym (kąt pełny – 360° stopni) lub gradowym (kąt pełny – 400° gradowych), z którego obserwator wykonuje odczyt kierunku. W teodolitach elektronicznych odczyt kierunku jest wykonywany automatycznie. W teodolicie dzięki wykorzystaniu warunków geometrycznych układu optycznego, możliwy jest również pomiar odległości, przy zastosowaniu specjalnej łaty pomiarowej.thumb|100px|Teodolit WildT1ATeodolit wyposażony jest w lunetę, która wraz z korpusem instrumentu może obracać się wokół jego osi pionowej. Umożliwia to swobodne i dokładne wykonanie odczytu kierunków poziomych oraz pionowych.
Warunki teodolitu thumb|100px|Zabytkowy teodolit Aby instrument mógł poprawnie wyznaczać kąty, musi spełniać następujące warunki: oś libelli alidadowej prostopadła do osi obrotu instrumentu płaszczyzna główna libelli pudełkowej prostopadła do osi obrotu instrumentu oś celowa lunety prostopadła do jej osi obrotu oś obrotu lunety prostopadła do osi obrotu teodolitu poprzeczna kreska siatki celowniczej prostopadła do osi obrotu instrumentu oś celowa przecinająca oś obrotu instrumentu oś obrotu alidady przechodząca przez środek kręgu limbusa, natomiast w teodolitach dwuosiowych osie alidady i limbusa powinny się wzajemnie pokrywać podziałka skal i okręgów dokładnie naniesiona dla spoziomowanej osi celowej odczyty na kole pionowym zgodne z ich teoretyczną wartością pionowa część osi celowej pionu optycznego w alidadzie lub spodarce pokrywająca się z osią obrotu teodolitu
Kąt pomiędzy płaszczyzną poziomą przechodzącą przez oś obrotu lunety a osią celową lunety teodolitu nosi nazwę kąta nachylenia.
Budowa teodolitu 450px|thumb|left|Układ osiowy bordy i podstawowe osie teodolitu:1 – spodarka2 – tuleja złączona ze spodarką3 – koło poziome4 – alidada5 – dźwigary lunety6 – luneta7 – koło pionowe sprzęgnięte z lunetąvv – pionowa (inaczej główna) oś obrotu teodolitu lub alidadyhh – pozioma oś obrotu lunetyll – oś libelli alidadowej (rurkowej)pg – płaszczyzna główna libelli okrągłej thumb|450px|Schemat teodolitu
W większości przypadków używane są teodolity stojące, mocowane podczas pracy na trójnożnych statywach. W warunkach podziemnych zakładów górniczych stosowane są także teodolity górnicze wiszące, zawieszane (mocowane przegubowo) na specjalnym trzpieniu, wkręcanym w element drewnianej obudowy wyrobiskaStanisław Gisman: Ilustrowany górniczy słownik encyklopedyczny, Wydawnictwo Górniczo-Hutnicze, Stalinogród 1955, s. 354.
Historia Nie wiadomo, kto wynalazł urządzenie, ale posługiwał się nim szesnastowieczny angielski matematyk Leonard Digges. Teodolit został udoskonalony przez brytyjskiego wynalazcę Williama Stanleya. Teodolit udoskonalił także i przystosował po raz pierwszy do pomiarów podziemnych generał Jan Chrzciciel Komarzewski, były szef kancelarii wojskowej króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Zobacz też
tachimetr niwelator
Przypisy
Kategoria:Instrumenty i sprzęt geodezyjny