Krążowniki pancerne typu Bajan – seria czterech rosyjskich krążowników pancernych z początku XX wieku. Zaprojektowane we Francji i zbudowane po dwa we Francji i Rosji, stanowiły jedyną dłuższą serię okrętów tej klasy w Marynarce Wojennej Imperium Rosyjskiego. Główny okręt „Bajan” wszedł do służby w 1903 roku i odznaczył się bojowo na Dalekim Wschodzie podczas wojny rosyjsko-japońskiej, w toku której został zdobyty przez Japonię i wcielony do jej marynarki. Dalsze trzy okręty, których budowę podjęto po kilku latach od pierwszego, zostały ukończone w latach 1908–1911 i służyły aktywnie w marynarce rosyjskiej na Bałtyku podczas I wojny światowej. Jako ostatni z serii wycofano ze służby w 1930 roku japoński „Aso”.
Wyporność normalna okrętów wynosiła około 7800 ton, a napędzały je maszyny parowe, umożliwiające osiąganie prędkości 21 węzłów. Uzbrojenie główne stanowiły dwa działa kalibru 203 mm w pojedynczych wieżach i osiem dział kalibru 152 mm. Uzupełniały je lżejsze działa, których zestaw był różny na poszczególnych jednostkach, oraz dwie wyrzutnie torpedowe. Jednostki były stosunkowo dobrze opancerzone i szybkie okręty, lecz nieco mniejsze i słabiej uzbrojone pod względem liczby dział od porównywalnych przeciwników tej klasy.
Historia Daty w kalendarzu juliańskim, po ukośniku w gregoriańskim (starego/nowego stylu) Wybór projektu i budowa głównego okrętu W ostatniej dekadzie XIX wieku Marynarka Wojenna Imperium Rosyjskiego w dziedzinie sił krążowniczych skupiała się na budowie krążowników pancernopokładowych i jedynie nielicznych krążowników pancernych, wywodzących się od „Ruryka”, które były jednak przeznaczone do zwalczania żeglugi w ramach działań rajderskich i miały mało skuteczne opancerzenie burt, w postaci wąskiego pasa o małej powierzchniPodobne tendencje panowały jednak także w największej na świecie marynarce brytyjskiej, która dopiero w 1898 roku przerzuciła się na budowę krążowników pancernych ().. Dopiero po doświadczeniach walk morskich końca XIX wieku, m.in. wojny japońsko-chińskiej, stwierdzono, że krążowniki pancernopokładowe są zbyt słabo chronione przeciwko nowoczesnej artylerii średniego kalibru strzelającej pociskami wybuchowymi.. W programie budowy okrętów dla floty rosyjskiej z 1895 roku przewidziana została budowa pięciu dosyć dużych krążowników I rangi o wyporności około 6000 ton, z których jeden stał się jej pierwszym krążownikiem pancernym nowego pokoleniaPozostałe to trzy krążowniki pancernopokładowe typu Diana oraz (). Początkowo były one przewidziane dla potrzeb Floty Bałtyckiej, lecz program ten ostatecznie stał się częścią programu budowy okrętów z 1898 roku dla potrzeb Dalekiego Wschodu.
27 kwietnia i 7 maja 1897 roku miały miejsce spotkania specjalistów morskich i admirałów w rosyjskim Ministerstwie Morskim, na których analizowano współczesne projekty krążowników pancernych i pancernopokładowych, między innymi francuskie „Dupuy de Lôme” i „Pothuau” oraz zbudowany w Wielkiej Brytanii dla Chile „Esmeralda”. W efekcie zdecydowano zamówić dla floty rosyjskiej jeden nowoczesny krążownik pancerny, mający służyć do zadań rozpoznawczych przy eskadrze sił głównych, jak również do walki. Nie decydując się na przyjęcie za wzór żadnej z analizowanych konstrukcji określono wymagania, jak wyporność do 6700 (maksymalnie 7000) ton, prędkość 21 węzłów, uzbrojenie główne z dwóch dział kalibru 203 mm i 8-10 kalibru 152 mm oraz pancerz burtowy sięgający przynajmniej do pierwszego pokładu nad pokładem pancernym. Z uwagi na brak wolnych stoczni rosyjskich, car Mikołaj II zdecydował już wcześniej ulokować zamówienie na okręt za granicą, wskazując konkretnie na zaprzyjaźnioną Francję. Nie zdecydowano się początkowo na budowę dalszych krążowników pancernych z uwagi na ich znacząco wyższy koszt od krążowników pancernopokładowych, a także podjętą decyzję skupienia się na budowie pancerników w celu konfrontacji z Japonią, wobec nieznanej jeszcze przydatności krążowników pancernych w boju eskadrowymKoszt „Bajana” na tonę wyporności – 897 rubli, przewyższał koszt krążowników pancernopokładowych (np. „Askold” – 760 rubli) i zbliżał się do kosztu pancerników (np. „Retwizan” – 984 ruble)..
thumb|„Bajan” w 1902 roku 12 grudnia 1897 roku ocenie poddano projekty złożone przez trzy stocznie: oddziały koncernu (FCM) w Tulonie i w Hawrze oraz Ateliers et Chantiers de la Loire. Jedynie ostatni z nich mieścił się w wyporności 7000 ton, lecz uznano, że jest zbyt lekko skonstruowany. Pomimo przekroczenia żądanej wyporności, z uwagi na najlepsze opancerzenie, wybrano projekt 7800-tonowego krążownika oferowany przez stocznię Forges et Chantiers de la Méditerranée w La Seyne-sur-Mer koło Tulonu, którego projektantem był Antoine-Jean Amable Lagane. Po wprowadzeniu przez stronę rosyjską drobnych zmian w projekcie, w tym rezygnacji z pokrycia dna deskami i miedzią dla służby zamorskiej, kontrakt na budowę został podpisany roku. Dla przyspieszenia budowy, z uwagi na obciążenie francuskich stalowni, Rosjanie zgodzili się na zastosowanie płyt pancernych typu Harveya zamiast bardziej odpornego pancerza Kruppa. Cena kontraktowa wynosiła 16,4 mln franków (6 142 300 rubli), jednakże bez uzbrojenia, dostarczanego z Rosji..
Budowę okrętu, który otrzymał nazwę „Bajan”, rozpoczęto w listopadzie 1898 roku, chociaż oficjalne uroczyste położenie stępki nastąpiło dopiero 26 czerwca 1899 roku, a krążownik wodowano 30 maja 1900 roku. Ukończenie przeciągało się głównie z powodu opóźnień w dostarczeniu odpowiednio wytrzymałego pancerza wież. W maju 1902 rozpoczęły się , a okręt został przyjęty przez odbiorcę 16 grudnia 1902 roku..
Budowa okrętów ulepszonego typu thumb|Wszystkie trzy krążowniki ulepszonego typu: „Bajan”, „Admirał Makarow” (widoczne wycięcia dla dział 75 mm na dziobie) i „Pałłada” Stocznia FCM od razu oferowała zbudowanie drugiego okrętu, z terminem ukończenia 6 miesięcy po pierwszym i o 200 tysięcy franków tańszego, lecz strona rosyjska nie zdecydowała się na to, traktując okręt jako swojego rodzaju eksperymentalny i kontynuując zamawianie dużych krążowników pancernopokładowych. Dopiero udane działania „Bajana” pod Port Arturem podczas wojny rosyjsko-japońskiej wykazały jego znacznie większą wartość bojową od krążowników pancernopokładowych i spowodowały zamówienie dalszych krążowników pancernych. Istotnym czynnikiem była także chęć uniknięcia przestojów w petersburskiej państwowej Nowej Stoczni Admiralicji, która miała wolne pochylnie. W efekcie, jeszcze podczas wojny, 10 listopada 1904 roku minister marynarki Theodor Avellan zdecydował o budowie w Rosji dwóch okrętów ulepszonego typu „Bajana”.. W literaturze wskazuje się jednak, że kulisy i właściwe motywy podjętej jesienią 1904 roku w Ministerstwie Morskim decyzji o budowie dalszych krążowników według kilkuletniego już francuskiego projektu, nie wynikają z dokumentów i nie są znane. Przy tym, po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej swoje projekty okrętów, w tym krążowników pancernych, proponowało Rosji kilka stoczni zagranicznych, w tym Vulcan, Schichau i Vickers. W grudniu 1904 roku przeprowadzono wprawdzie konkurs projektów, w którym porównywano z „Bajanem” tylko projekty włoskiej firmy (typ Garibaldi) i duńskiej Burmeister & Wain, zbliżonej wielkości, lecz wobec podjętej decyzji prawdopodobnie był on jedynie formalnością. Przy tym, włoski krążownik również kilkuletniego już projektu oferował silne uzbrojenie w postaci jednego działa kalibru 254 mm, dwóch kalibru 203 mm i czternastu 152 mm, przy innym schemacie bardziej rozległego opancerzenia i nieco mniejszej prędkości, a duński projekt, o wyporności większej o 300 ton, był podobny do „Bajana”, lecz z lepszym rozmieszczeniem artylerii 152 mm w wieżach.
Oprócz dwóch okrętów w Rosji, z nieznanych przyczyn zdecydowano jednak jeszcze zamówić drugi krążownik w stoczni FCM we Francji, która miała opracować poprawioną dokumentacjęRosyjscy autorzy wskazują, że przyczyny zamówienia okrętu we Francji są nieznane i nie wynikają z dokumentów; nie jest wykluczona korupcja lub inne wpływy stoczni na dworze carskim, lecz nie ma na to konkretnych dowodów (, ). Już 2 kwietnia 1905 roku okręty zostały wciągnięte na listę floty, a pierwszemu budowanemu we Francji nadano nazwę „Admirał Makarow” na cześć admirała Stiepana Makarowa, poległego pod Port Arturem. 20 kwietnia 1905 roku podpisano kontrakt ze stocznią FCM na budowę krążownika we Francji za cenę 18,45 mln franków (6,92 mln rubli) bez uzbrojenia.. Wyższa cena była uzasadniana zmianami, a także zaniżeniem kosztu budowy i brakiem zysku przy budowie pierwszego krążownika. Prace nad „Admirałem Makarowem” rozpoczęto jeszcze przed tym 22 marca 1905 roku, lecz formalne uroczyste położenie stępki miało miejsce dopiero rok później (14 marca 1906 roku), po czym już 25 kwietnia tego roku odbyło się wodowanie.. Prace na pochylniach w Nowej Stoczni Admiralicji w Petersburgu nad rosyjskimi krążownikami rozpoczęto 4 maja i 2 sierpnia 1905 roku. Otrzymały one nazwy: „Pałłada” i „Bajan” (II) na cześć krążowników utraconych w Port Arturze.. Ich cena kontraktowa wynosiła 9,9 i 9,4 mln rubli. Maszyny i kotły dla nich wykonywało rosyjskie Towarzystwo Francusko-Rosyjskich Zakładów. Wodowano je odpowiednio 28 października 1906 roku i 2 sierpnia 1907 roku; dopiero w tych datach nastąpiła też formalna ceremonia położenia stępki. „Admirał Makarow” został ukończony w 1908 roku, a „Pałłada” i „Bajan” w 1911 roku.
thumb|„Admirał Makarow” przed 1912 rokiem z pojedynczym masztem W konstrukcji ulepszonych okrętów nie wprowadzono zasadniczych zmian, unowocześniając i ulepszając jedynie niektóre systemy i wyposażenie, częściowo w wyniku doświadczeń wojennych (np. zamiana drewnianych mebli niepalnymi stalowymi). Warunkiem było zachowanie wyporności i stateczności prototypu. Największą zmianą było zmniejszenie grubości pancerza pionowego, umożliwione przez zastosowanie bardziej wytrzymałej stali pancernej Kruppa zamiast stali Harveya, co pozwoliło na zmniejszenie masy dla zachowania podobnej wyporności. Unowocześniono przyrządy kierowania ogniem i podstawy dział, zwiększając kąt podniesienia i donośność, na wyposażenie wprowadzono dalmierze, ulepszono formę pancernego . Zestaw uzbrojenia dotknęły jedynie niewielkie zmiany, polegające na usunięciu najlżejszych działek kalibru 47 mm i wprowadzeniu zamiast nich czterech dział kalibru 57 mm na „Admirale Makarowie” i dwóch dział 75 mm na krążownikach rosyjskiej budowy.. Kaliber wyrzutni torpedowych zwiększono do 450 mm. Zlikwidowano mars bojowy z działkami z masztu i przejściowo w ogóle zmniejszono liczbę masztów do jednego (tylko na „Admirale Makarowie”), powracając później do dwóch masztów ze stanowiskami obserwacyjnymi.
W lipcu 1905 roku minister marynarki wiceadm. A. Birilew podjął decyzję o budowie jeszcze trzeciego okrętu tego typu na zwolnionej pochylni w Stoczni Admiralicji, lecz najpierw 15 sierpnia zdecydowano zbudować tam krążownik typu „Ruryka”, a następnie zrezygnowano w ogóle z budowy krążowników pancernych. W toku budowy jesienią 1905 roku rozważano przeprojektowanie budowanych w Rosji okrętów pod napęd brytyjskimi turbinami parowymi Parsonsa, co pozwoliłoby zwiększyć prędkość o 2-3 węzły i poczynić oszczędności na masie. Nie zdecydowano się jednak na to rozwiązanie głównie z powodu dodatkowych kosztów, związanych także z zerwaniem zawartej umowy na wyprodukowanie maszyn parowych, oraz z uwagi na fakt, że technologia ta jeszcze nie była dostatecznie wypróbowana, a przeprojektowanie spowodowałoby przedłużenie budowy.. W związku z doświadczeniami bojowymi wskazującymi na małą przydatność dział kalibru 75 mm, rozważano w latach 1907–1910 propozycje zamiany wszystkich dział tego kalibru na cztery działa 152 mm i osiem dział 120 mm, a następnie na cztery działa 152 mm albo 10 dział 100 mm, lecz nie przyjęto wówczas tych planów do realizacji.