Psychologia pozytywna – dziedzina psychologii zajmująca się podłożem dobrego samopoczucia i szczęścia (zob. dobrostan subiektywny), a także męstwem oraz cnotami ludzkimi.

Nauki psychologiczne poświęcały tradycyjnie wiele uwagi na badanie negatywnych i patologicznych aspektów życia człowieka (lęki, stres, depresja, itp.), pozostawiając na marginesie badanie aspektów pozytywnych, jak kreatywność, inteligencja emocjonalna, humor, mądrość, szczęście. Ostatecznym impulsem dla powstania dziedziny zwanej psychologią pozytywną były prace prof. Martina Seligmana z University of Pennsylvania, byłego przewodniczącego Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologów.

Źródłem inspiracji dla psychologii pozytywnej są: Arystoteles, który pisał dużo o εὐδαιμονία (eudaimonía – szczęście) Abraham Maslow, Carl Rogers – przedstawiciele tzw. psychologii humanistycznej

Nowoczesna psychologia pozytywna różni się od swych historycznych poprzedników tym, że stosuje metodę naukową, a więc jej odkrycia są naukowo weryfikowalne.

Popularność Jest to jedna z najszybciej rozwijających się obecnie dziedzin psychologii. Dostępne są liczne czasopisma ("Journal of Positive Psychology", Journal of Happiness Studies") czy witryny internetowe, gdzie można dokonać pomiaru szczęścia (happiness IQ) za pomocą różnych skal badawczych. Powstają towarzystwa szczęśliwych ludzi.

Główne obszary badań Temat szczęścia i możliwość jego naukowego opisu zyskuje na popularności jako temat dyskusji publicznej, zwłaszcza w kulturze zachodu. Podjęto wiele badań naukowych mających na celu określenie w sposób ścisły czynniki mające wpływ na poczucie szczęścia.

Wiek Kryzys wieku średniego jest okresem w życiu człowieka w którym obserwuje się spadek satysfakcji życiowej w porównaniu do innych okresów życia człowieka. Badania wskazują na to, że ludzie generalnie stają się z wiekiem coraz szczęśliwsi, z wyjątkiem okresu pomiędzy 40 a 50 rokiem życia, który jest okresem, w którym może pojawić się kryzys samopoczucia. Ludzie w wieku 20 lat oraz 70 są statystycznie szczęśliwsi niż w okresie wieku średniego. Stopień satysfakcji życiowej charakteryzuje kilka zmiennych w czasie, np. uczucie stresu i złości cechuje tendencja spadkowa powyżej 20. roku życia, niepokój zaczyna się zmniejszać po 50. roku życia, a radość powoli zmniejsza się w okresie dorosłości, aby zacząć rosnąć po 50. roku życia. Dobre samopoczucie w zaawansowanym wieku jest bardziej prawdopodobnie związane z czynnikami zewnętrznymi, wliczając w to świadomość bliskości śmierci, spadek sprawności fizycznej i pogarszające się zdrowie.

W środowiskach naukowych toczy się debata, czy szacowanie zmian w samopoczuciu zachodzących z wiekiem na podstawie analizy pojedynczej populacji wiernie odzwierciedla doświadczenia ludzi starszych. Wykorzystanie modelowania metodą growth mixture (GMM) pozwoliło badaczom na wyodrębnienie jednorodnych grup jednostek, które są w większym stopniu do siebie podobne niż ogół populacji. Wspomniane wyniki są efektem dziesięcioleci badań, podczas których wykluczono możliwość, że zaobserwowane statystyczne pogorszenie się satysfakcji życiowej w wieku średnim mogło być wynikiem unikalnych doświadczeń badanej grupy, takich jak np. wojna. Badania wzięły pod uwagę także takie czynniki jak: zarobki, status zatrudnienia i rodzicielstwo (jako przeciwieństwo bezdzietności), w celu wyizolowania wpływu jaki wywiera postępujący wiek badanych; co potwierdziło wpływ wieku na poczucie szczęścia.

Możliwymi wytłumaczeniami zaproponowanymi przez psychologów mogą być: zwiększona świadomość samego siebie i swoich preferencji; zdolność do kontrolowania swoich pragnień i bardziej realistyczne oczekiwania (nierealistyczne oczekiwania wykazują tendencję do powodowania uczucia nieszczęścia); świadomość zbliżającej się śmierci motywująca ludzi do aktywniejszej realizacji swoich celów; większe umiejętności społeczne, których rozwijanie może zająć lata, jak np. zdolność wybaczania (umiejętność wybaczania jest związana z większym stopniem odczuwanej satysfakcji życiowej); czy nadreprezentacja szczęśliwych ludzi w podeszłym wieku, ze względu na ich dłuższe życie. Niewykluczone, że na zmiany poczucia szczęścia w trakcie życia mogą mieć wpływ również zmiany chemiczne związane z wiekiem.

Inne badania naukowe wskazują, że starsi ludzie zgłaszają więcej problemów ze zdrowiem, ale mniej problemów w ogóle. Natomiast ludzie młodzi zgłaszają częściej uczucia złości, niepokoju, przygnębienia oraz problemy finansowe, kłopoty w związkach i stres związany z pracą. Naukowcy sugerują, że depresja u ludzi starszych jest często wywołana pasywnością oraz brakiem aktywności i rekomendują, aby osoby starsze kontynuowały aktywności, które sprawiają im przyjemność także w podeszłym wieku. Model ograniczenia aktywności afektu depresyjnego sugeruje, że stresor, który zaburza tradycyjne aktywności codziennego życia może prowadzić do spadku poziomu zdrowia psychicznego. Ludzie starsi są narażeni na ograniczenia aktywności ze względu na zmniejszającą się z wiekiem sprawność psychofizyczną. Zwiększenie liczby zaplanowanych codziennych aktywności oraz wsparcie innych ludzi może zmniejszyć wpływ czynników odpowiedzialnych za rozwój depresjiLopez, S. J., Snyder, C. R. "The Oxford Handbook of Positive Psychology". Oxford University Press, 2009. s. 167..

Płeć Badania naukowe próbujące określić, która płeć jest szczęśliwsza dały sprzeczne wyniki. W ostatnich 33 latach zaobserwowano znaczny spadek poczucia szczęścia u kobiet, co skłoniło badaczy do przekonania, że mężczyźni są generalnie szczęśliwsi niż kobiety. Ta obserwacja częściowo może to być spowodowana różnicami w definiowaniu szczęścia pomiędzy mężczyznami a kobietami. Kobiety statystycznie utożsamiają ze szczęściem poczucie własnej wartości, bliskość w związkach i religię; natomiast mężczyźni za najważniejsze składowe szczęścia uważają poczucie własnej wartości, aktywny wypoczynek i kontrolę psychologiczną. Zaobserwowano także różnice związane z wiekiem: we wcześniejszym okresie życia kobiety częściej osiągają swoje cele (cele materialne oraz aspiracje dotyczące życia rodzinnego), co powoduje ich większą satysfakcję życiową i ogólne poczucie szczęścia; mężczyźni wykazują tendencję do osiągania swoich celów w późniejszym okresie życia, co sprawia, że są w tym okresie bardziej zadowoleni ze swojego życia rodzinnego oraz sytuacji finansowej i powoduje, że są generalnie szczęśliwsi niż kobiety.

Zdrowie i dieta Pozytywny stan emocjonalny ma korzystny wpływ na długość życia wśród ludzi zdrowych i chorych: szczęśliwsi ludzie żyją dłużej nawet wśród ludzi cechujących się podobnymi nawykami dotyczącymi palenia tytoniu, picia alkoholu, ćwiczeń fizycznych i snu. Badania wskazują także, że pozytywne emocje są związane ze zwiększoną odpornością na przeziębienia i grypę.

Istnieje coraz więcej dowodów naukowych wskazujących na to, że dieta bogata w warzywa i owoce jest związana ze zwiększonym uczuciem szczęścia, satysfakcji życiowej i pozytywnym nastrojem. Efektu tego nie można całkowicie wytłumaczyć zmiennymi demograficznymi i związanymi ze zdrowiem, powiązanymi ze statusem społecznoekonomicznym, wykonywaniem ćwiczeń fizycznych, paleniem tytoniu i wskaźnikiem BMI; sugerując zależność przyczynowo-skutkową. Dalsze badania wskazują, że spożycie owoców i warzyw prognozowało poprawę nastroju w następnym dniu. W dniach w których ludzie zjadali więcej owoców i warzyw twierdzili, że są spokojniejsi, szczęśliwsi i mają więcej energii niż zwykle; czuli się także bardziej pozytywnie w dniu następnym. Wyniki te zostały potwierdzone w badaniach przeprowadzonych w wielu częściach świata (USA, Korea Południowa, Chile, Iran) – ludzie spożywający większe ilości warzyw i owoców przejawiają większe prawdopodobieństwo, że będą "bardzo szczęśliwi". Psychologowie uważają, że może to mieć związek z ochronnym działaniem takiej diety przeciwko chronicznym chorobom oraz dostarczaniem większej ilości składników odżywczych ważnych dla zdrowia psychologicznego.

Finanse osobiste Zobacz też: Paradoks Easterlina

Badania naukowe wskazują na istnienie korelacji pomiędzy szczęściem a zamożnością, ale tylko u osób biednych (u których nie zostały zaspokojone podstawowe potrzeby). Efekt ten jest bardzo zmniejszony w przypadku osób zamożniejszych (klasa średnia). Według badań zadowolenie z pracy nie zależy od wysokości otrzymywanej płacy – posiadanie dodatkowych pieniędzy, które można wydać na produkty luksusowe nie zwiększa poczucia szczęścia w takim stopniu, jak satysfakcja z wykonywanej pracy, czy pozytywna sieć społeczna. Psycholog Daniel Gilbert sugeruje, aby spróbować znaleźć prace, które będą przynosiły danej osobie satysfakcję i znaleźć sposób, aby zostać zatrudnionym na satysfakcjonującym stanowisku (w poszanowaniu dla swoich więzi społecznych). Pogoń za pieniędzmi może powodować, że ludzie zaniedbują czas wolny i związki z innymi, które są ważnymi czynnikami mającymi wpływ na uczucie szczęścia. Pieniądze lub pogoń za nimi zmniejsza u ludzi zdolność rozkoszowania się oraz cieszenia się codziennymi pozytywnymi doświadczeniami i emocjami. Badanie obejmujące ludzi pracujących zawodowo wykazało, że jednostki bogate cechowały się mniejszą umiejętnością rozkoszowania się (zdolnością do przedłużonego odczuwania pozytywnych emocji) w porównaniu do jednostek mniej zamożnych. Ludzie, którzy wygrali duże sumy na w grach losowych uważają się za bardziej szczęśliwych bezpośrednio po wygranej. Badania jednak wskazują, że ich poziom szczęścia spada i wraca do normy w okresie kilku-kilkunastu miesięcy. Sugeruje to, że posiadanie pieniędzy nie powoduje długotrwałego wzrostu poczucia szczęścia. Według naukowców wydawanie pieniędzy na doświadczenia, zamiast przedmioty materialne może zwiększyć poczucie szczęścia.

Jedno z nowszych badań biorące pod uwagę szeroki zakres różnych krajów wskazuje jednak na istnienie związku pomiędzy PKB kraju a satysfakcją życiową. Bogactwo jest mocno skorelowane z satysfakcją życiową, ale korelacja pomiędzy pieniędzmi a emocjonalnym zadowoleniem jest słaba. Narody generalnie są szczęśliwsze, kiedy ich potrzeby są zaspokojone.

Wykształcenie i inteligencja Według ustaleń naukowców ani wysoki poziom edukacji, ani wysoki iloraz inteligencji nie mają wpływu na zwiększenie poczucia szczęścia. Psycholog Anders Ericsson uważa, że wartości ilorazu inteligencji powyżej 120 cechują się zanikającym wpływem na prawdopodobieństwo odniesienia sukcesu w życiu. Prawdopodobnie IQ w tym zakresie nie ma wpływu na inne czynniki decydujące o poczuciu szczęścia, jak np. sukces zawodowy (z wyjątkiem ścieżek kariery takich, jak np. fizyk teoretyk, gdzie wysoki IQ ma bardziej istotny wpływ na sukces). Powyżej tego poziomu bardziej decydujące stają się inne czynniki, takie jak umiejętności społeczne, czy dobry mentorK. Anders Ericsson, Michael J. Prietula, and Edward T. Cokely. "=The Making of an Expert" (PDF).Harvard Business Review. Zarchiwizowano z oryginału (PDF) w dniu 24.02.2012 [dostęp 03.12.2016], które mogą pomóc jednostce osiągnąć poziom socjoekonomiczny klasy średniej (jak wspomniano powyżej, bycie bogatszym nie ma dużego wpływu na zwiększenie poczucia szczęścia). Martin Seligman powiedział:

Wykorzystywanie teatralnego konceptu odgrywania ról przy wsparciu opiekuna edukacyjnego sprawia, że ludzie uczą się nowych rzeczy w sposób nieświadomy. Badania wskazują, że przyjemność płynąca z odgrywania ról zwiększa IQ oraz poczucie szczęścia jednostek.

Rodzicielstwo