Pracoholizm (uzależnienie od pracy; ang. workaholism) – rodzaj uzależnienia psychicznego (ang. psychological dependence), objawiającego się obsesyjną i wewnętrzną potrzebą ciągłego wykonywania pracy kosztem innych czynności, również rodziny, snu i odpoczynku.
Charakterystyka Pojęcie pracoholizmu zostało stworzone w 1971 roku przez Wayne’a Oatesa, amerykańskiego pastora i profesora psychologii religiiKillinger, B., Sawicka-Chrapkowicz, A.(2007). Pracoholicy: Szkoła przetrwania. Poznań: Rebis.. Podstawą pracoholizmu jest zaburzenie równowagi między pracą a innymi sferami życia, utrata kontroli nad własnym zachowaniem na skutek psychologicznego przymusu jej wykonywania.
Pracoholizm jest związany:
z pragnieniem ucieczki od problemów osobistych potrzebą poczucia kontroli własnego życia obsesyjno-kompulsyjną osobowością warunkami modelowania przez środowisko dorastaniaGolińska, L. (2008). Pracoholizm, uzależnienie czy pasja. Warszawa: Wydawnictwo Difin..
W 2013 polska badaczka Kamila Wojdyło rozwinęła nowe podejście do pracoholizmu, które nazwała work craving, wskazując że sam przymus pracy nie jest wystarczający do diagnozy zjawiska. Opracowana przez nią teoria work craving wyjaśnia mechanizmy uzależnienia od pracy w kontekście czterech wymiarów, składających się na chorobliwe pożądanie pracy. Wśród nich oprócz obsesyjno-kompulsyjnego pożądania pracy znajduje się również oczekiwanie pozytywnych wzmocnień poczucia własnej wartości, oczekiwanie redukcji emocji negatywnych i symptomów „odstawienia pracy”, a także neurotyczny perfekcjonizm. Mechanizm uzależnienia od pracy został lepiej poznany dzięki badaniom nad mechanizmami regulacyjnymi work craving (2013).
Odbiór społeczny Praca jest podstawowym wyznacznikiem większości życiowych sukcesów człowieka, również tych związanych z życiem rodzinnym i towarzyskim. Jest więc dziedziną aktywności człowieka, która jest bardzo pożądana, dlatego uzależnieniu bardzo rzadko towarzyszy zawstydzenie. Nie próbuje się go również ukrywać czy maskować; wręcz przeciwnie, demonstrowane jest, by spotkać się z uznaniem i aprobatą społeczną. Większość obserwatorów dostrzega tylko dobre strony zapracowania – zyski finansowe, prestiż i dobrobyt materialny rodziny, interpretując je jako przejaw odpowiedzialności i troski o rodzinę.
Objawy Pracoholika cechuje brak umiaru, irracjonalne przywiązanie do pracy i ciągłe myślenie o niej oraz nieumiejętne korzystanie z wolnego czasu. Z czasem dni wolne od pracy powodują poczucie dyskomfortu, a chwile poświęcone na czynności niezwiązane z pracą traktowane są jako czas stracony. Pracoholizmowi mogą również towarzyszyć symptomy fizjologiczne i behawioralne, jak zmęczenie, bóle głowy, wrzody żołądka, nudności, bóle w klatce piersiowej oraz problemy ze snem i koncentracją, zmiany nastroju, a także psychozy.
Objawy pracoholizmu regularne zabieranie pracy do domu lub codzienne zostawanie po godzinach; nierozmawianie o niczym innym niż praca; brak czasu dla rodziny i przyjaciół; brak czasu na realizację swoich hobby, uprawianie sportu; nieodczuwanie upływu czasu podczas pracy; stawianie spraw zawodowych na pierwszym miejscu; niedopuszczanie myśli, że w pracy może dziać się coś bez twojej kontroli; poczucie, iż nieustanna obecność jest wręcz konieczna; dążenie do perfekcji we wszystkim, co się robi; odczuwanie ogromnych i niewspółmiernych wyrzutów sumienia, gdy popełniło się podczas pracy jakiś błąd; ciągłe niezadowolenie ze swojej pracy; rezygnowanie z urlopu.
Pracoholizm a stres Pracoholizm może być również strategią radzenia sobie ze stresem, ucieczką od problemów oraz prywatnego życia. Zaburzenie to daje złudzenie kontroli własnego życia. Kontrola ta jest możliwa w początkowym okresie. Gdy pracoholizm się nasili, człowiek traci kontrolę i zaczyna nad nim dominować potrzeba pracy.
Sylwetka pracoholika Pracoholik to osoba cierpiąca na uzależnienie od pracy. Janet Spence i Ann Robbins (1992) stworzyły pierwszą naukową definicję pracoholizmu, opisując w niej pracoholika jako osobę w wysokim stopniu zaabsorbowaną pracą, czującą zobowiązanie lub przymus pracy z powodu wewnętrznej presji i odczuwającą z niej niskie zadowolenie. Pracoholik jest osobą, która, mówiąc o sobie, skupia się głównie na tym, co robi, zamiast opisywać, jaka jest. Określa siebie przede wszystkim w odniesieniu do sukcesów zawodowych. Marylin Machlowitz (1980) stworzyła charakterystykę pracoholika, zauważając, iż mają oni wspólne cechy, np. są pełni energii, rywalizujący, mają niestabilny obraz własnego „ja”, co sprawia, że łatwo tracą pewność co do swojej wartości, przedkładają pracę nad odpoczynek. Praca pracoholika prawie zawsze przewyższa wymagania zawodowe w stosunku do niego. Uzależnienie to dotyka przeważnie przedstawicieli klasy średniej, którzy są w korzystnej sytuacji ekonomicznej i nie muszą podejmować dodatkowej, obciążającej pracy. Pracoholik to osoba ograniczona emocjonalnie, pragnąca sprawować kontrolę i władzę nad innymi, nieustannie dążąc do uzyskania aprobaty, uznania i sukcesu. Często towarzyszą jej przy tym myśli narcystyczne. Osoba uzależniona od pracy charakteryzuje się pozorną pewnością siebie, pod którą ukryte jest poczucie zagubienia, lęk przed bezradnością, zależnością i utratą akceptacji. Strach powoduje patologiczny rozwój osobowości i zakłóca funkcjonowanie psychiczne. Taka osoba jest niezwykle wymagająca nie tylko wobec siebie, ale również wobec innych, oczekuje posłuszeństwa. Jeśli coś nie idzie zgodnie z planem, pracoholik potrafi bez skrupułów karać tych, którzy zagrażają jego pozycji i władzy. Własna porażka lub błąd są niewybaczalne, blokują kolejne działania, powodują sytuację kryzysową, wpędzając pracoholika w poczucie winy i zwątpienie we własne możliwości. Koncentruje się on głównie na swoich negatywnych cechach i jest pozbawiony optymizmu. U pracoholików często występuje ciągły i bezpodstawny strach przed zwolnieniem z pracy oraz odrzuceniem. Termin „pracoholik” jest często nadużywany i źle interpretowany, uaktywniając stereotyp myślenia o takiej osobie jako solidnej, konsekwentnej, odpowiedzialnej czy wytrwałej.
Typy pracoholików Klasyfikacja Spence i Robbins (1992) Typ pracownika Zaabsorbowanie pracą Przymus pracy Zadowolenie w/z pracy Entuzjasta pracy wysokie niski wysokie Pracoholik uzależniony wysokie wysoki niskie Entuzjastyczny pracoholik wysokie wysoki wysokie Niezaangażowany pracownik niskie niski niskie Zrelaksowany pracownik niskie niski wysokie Rozczarowany pracownik niskie wysoki niskie
Klasyfikacja Bryana Robbinsona (1998) PRACOHOLIK NIEUGIĘTY – osoba pracująca kompulsywnie przez cały tydzień. Bardzo pilnuje wyznaczonych terminów. Praca jest ważniejsza od relacji z innymi ludźmi. Sprawia wrażenie osoby bezwzględnej i niewrażliwej na potrzeby bliskich, co negatywnie wpływa na ich relacje. Wśród pracodawców ceniony głównie za odpowiedzialność. PRACOHOLIK BULIMICZNY – sprawia wrażenie uciekającego od pracy, ponieważ pozostawia zadania na ostatni moment, realizując je w bardzo intensywnym trybie pracy, bez przerw i z maksymalnym zaangażowaniem. Po tym okresie następuje faza zmęczenia, niechęci i unikania pracy. Ten typ pracoholika nie rozpoczyna zadania we wcześniejszym terminie, ponieważ boi się, iż zadanie nie będzie wykonane perfekcyjnie. Pracoholik bulimiczny przez cały czas przeżywa wzrost napięcia, dopiero wysokie napięcie i lęk oraz presja czasu uaktywnia działanie. PRACOHOLIK Z DEFICYTEM UWAGI – praca jest źródłem stymulacji, pracownik taki łatwo się nudzi, zaczyna więc kilka zadań równocześnie. Pracuje bardzo intensywnie, ale bez sensownej strategii pracy. W rezultacie prowadzi to do konieczności poprawiania wszystkiego od początku. PRACOHOLICY DELEKTUJĄCY SIĘ PRACĄ – pracują wolno, dokładnie, wraz z planem strategicznym. Mimo wszystko boją się, że rezultat nie będzie perfekcyjny, dlatego trudno im uznać pracę za skończoną.
Przyczyny pracoholizmu Badacze zjawiska łączą uzależnienie od pracy z perfekcjonizmem, dużą ambicją, nadmiarem czasu poświęcanego na pracę, niezdolnością do delegowania zadań i omnipotencją. Pod koniec XX wieku, wraz z pojawieniem się yuppie, pracoholizm stał się problemem społecznym. Wielogodzinna, ekstremalna praca, dążenie do luksusu i kariery stało się sposobem na życie i etykietą człowieka sukcesuTerelak, J. F. (2008). Człowiek i stres. Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Branta.. Coraz szybsze tempo życia wymusza podejmowanie coraz nowych wyzwań zawodowych. Wymogi rynków pracy zakładają stałe dokształcanie się i zdobywanie nowych kompetencji. Na rosnącą liczbę pracoholików na całym świecie mają wpływ takie zjawiska jak: bezrobocie, kryzys gospodarczy, praca opierająca się na wynikach i nieprzekraczalnych terminach. Ten problem społeczny jest szczególnie widoczny w krajach, których mieszkańcy ciągle aspirują do osiągnięcia wyższego statusu społeczno-ekonomicznego. Istnieje wiele hipotez widzących podstawy pracoholizmu w zaburzeniach dotyczących poczucia własnej wartości. Może ono wywodzić się z doznania biedy i problemów materialnych, jak również z doświadczania miłości warunkowej i zabierania jej, przykładowo przez rodziców, w różnych okresach rozwojowych, gdy nie spełniało się pokładanych w nas oczekiwań.
Skutki Pracoholizm powoduje spadek efektywności, produktywności oraz utratę spójności przedsiębiorstwa. Nieustanna praca nie pozwala na relaks, odpoczynek i zabawę, a także staje się zamiennikiem doświadczeń religijnych. Uzależnienie powoduje długofalowe negatywne konsekwencje nie tylko dla osoby, która wpadła w nałóg, ale również dla osób przez nią poniżanych, wykorzystywanych i deptanych podczas wspinania się po szczeblach kariery. Pracoholizm niesie ze sobą także wiele negatywnych konsekwencji w sferze kontaktów społecznych. Osoba dotknięta tym zaburzeniem nie potrafi mówić o niczym innym niż praca, zaniedbuje swoje hobby, zainteresowania, a często też przyjaciół i rodzinę. Pracoholizm jest jedną z głównych przyczyn rozpadu małżeństw oraz rodzin.
Badania empiryczne wskazują, że pracoholicy nie są dobrymi pracownikami i nie każdy z nich dużo pracuje. Wraz z pogłębianiem się uzależnienia następuje destrukcja osobowości i spada ich kreatywność i spontaniczność. Pracoholik pracuje dla samej pracy, a nie dla jej wyników, unika ryzyka i twórczych rozwiązań, nie akceptuje błędów i ukrywa je, jeśli się pojawią. Nie potrafi pracować w zespole, a jego obecność powoduje wiele konfliktów. Nie umie też podejmować trafnych decyzji; co więcej, dokonuje zazwyczaj złych ocen. Uzależnienie to wywołuje fikcyjne poczucie wartości, władzy oraz kontroli, czego następstwem jest utrata umiejętności panowania nad własnym życiem, rodziną i firmą.
Konsekwencje zdrowotne pracoholizmu wyczerpanie fizyczne i emocjonalne; zaburzenia koncentracji; trudności z zasypianiem, bezsenność; wrzody żołądka; zaburzenia nerwicowe, lękowe; zaburzenia seksualne; choroby układu krążenia; utrata przytomności; zawał serca.
Możliwe gratyfikacje, które może przynosić uzależnienie od pracy możliwość potwierdzania własnej kompetencji, podwyższania poczucia własnej wartości; skuteczny i społecznie usprawiedliwiany sposób izolacji od problemów osobistych czy rodzinnych; skuteczny sposób redukujący nieprzyjemne napięcie i lęk związany z obawą przed porażką.
Metody pomiaru uzależnienia od pracy Skala WART (Work Addiction Risk Test; Robinson i Philips, 1995) Autorzy rozróżniają pięć głównych symptomów uzależnienia: przeciążenie pracą; poczucie własnej wartości; kontrola/perfekcjonizm; zaniedbywanie bliskich związków; zaabsorbowanie umysłowe/odniesienie do przyszłości.
Polska adaptacja, opracowana przez Kamilę Wojdyło w 2005 roku
Możliwe sposoby leczenia pracoholizmu i przeciwdziałania mu