Historia ruchu komunistycznego

Historia ruchu komunistycznego obejmuje historię grup i organizacji uznających idee komunistyczne.

Komunizujące ruchy polityczne do rewolucji francuskiej Zwolennicy komunizmu szukali początków swojego ruchu już w starożytności. Wskazywali, że komunistyczny charakter miały bunty uciśnionych, zmierzające do ich wyzwolenia, np. powstanie Spartakusa w 73-71 r. p.n.e. W historii istniało też wiele ruchów, mających na celu obalenie istniejących hierarchii władzy, propagujących równość i wspólnotę własności. Taki charakter miał ruch perskiego filozofa Mazdaka w imperium Sasanidów (V-VI w. n.e.)The Cambridge History of Iran, vol. 3(1), The Seleucid, Parthian and Sasanian Period, Ehsan Yarshater (ed.), s. 150, Cambridge University Press (2003)..

W okresie średniowiecza i późniejszej reformacji powstaje wiele grup religijnych mających charakter chrześcijańskiego komunizmu. Grupy te czerpały na ogół inspirację z Pisma ŚwiętegoLansford Tom, Communism, Marshall Cavendish, 2007, , s. 24-25.. Niektóre odłamy purytanizmu w okresie angielskiej wojny domowej, szczególnie diggerzy, również nawoływały do zniesienia prywatnej własności i zaprowadzenia radykalnej równości„Diggers’ Manifesto”. Archived from the original on 2011-07-29. Retrieved 2011-07-19.; „Eduard Bernstein: Cromwell and Communism (1895)”..

Krytyka własności prywatnej nasiliła się w okresie oświecenia. Bardzo wpływowe były pisma Jeana-Jacques’a Rousseau. W Rozprawie o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi (1755 r.) dowodził, że powstanie własności prywatnej było źródłem upadku moralnego ludzkości. Do radykalnej równości i wspólnoty własności nawoływały niektóre grupy okresu rewolucji francuskiej. Najbardziej znanym aktywistą był François Noël Babeuf, postulujący wspólną własność ziemi i ogółu ekonomii oraz polityczną równość obywateli.

Socjalizm utopijny

Słowo socjalizm pojawiło się po raz pierwszy w 1832 rA new English dictionary on historical principles (vol 9, pt 1), founded mainly on the materials collected by the Philological Society, Edited with the assistance of many scholars and men of science, Socialism, w: A New English Dictionary on Historical Principles, vol. 9, part 1, Clarendon Press, Oxford 1888, s. 358.. Socjalistami określano początkowo społecznych reformatorów z początków XIX wieku, którzy zaczęli zakładać wspólnoty oparte na wspólnej własności. W odróżnieniu od wielu wcześniejszych wspólnot komunistycznych miały one podstawy oświeceniowe, a nie religijne. Najbardziej znanym z ówczesnych reformatorów był Robert Owen, który założył osadę w New Harmony w stanie Indiana. Także zwolennicy Charles’a Fouriera organizowali osady oparte na własności powszechnej, największą z nich była Brook Farm w Stanach Zjednoczonych, która działała w latach 1841–1847.

Reformatorzy ci byli przez późniejszych komunistów opisywani jako socjaliści utopijni (pojęcie Karola Marksa), co miało podkreślać ich odmienność od marksizmu, który miał być socjalizmem naukowym (termin Fryderyka Engelsa).

Powstanie współczesnego komunizmu Komunizm w nowoczesnej formie wyrósł z ruchu socjalistycznego pod koniec XIX wieku. W okresie rewolucji przemysłowej socjaliści obwiniali kapitalizm za nędzę pracowników i promowali emancypację proletariatu. Najbardziej popularnymi ówczesnymi socjalistami byli Marks i Engels. W 1848 roku zaproponowali nową definicję komunizmu i spopularyzowali ją w Manifeście Komunistycznym. Ruch komunistyczny oddzielił się od ruchu socjalistycznego na przełomie XIX i XX wieku, uważając dotychczasowe metody działania za nieskuteczne. Ich zdaniem partie socjalistyczne sprzeniewierzyły się swoim ideałom. Komuniści stawiali szczególny nacisk na międzynarodową współpracę proletariatu do walki z kapitalizmem.

Pierwszą międzynarodową organizacją skupiającą ludzi o lewicowych i radykalnie lewicowych była I Międzynarodówka powstała w 1864 roku jednak z powodu konfliktów między marksistami a anarchistami została rozwiązana w 1876 roku, a na jej miejsce została założona przez marksistów w 1889 roku II Międzynarodówka, która po zakończeniu I wojny światowej podzieliła się na dwa nurty: wiązany z partią bolszewicką, z inicjatywy której utworzono tzw. III Międzynarodówkę, niezależny, międzynarodowy ruch socjalistyczny, w ramach którego działała Międzynarodówka Socjalistyczna.

Późniejszą formą organizacyjną były partie komunistyczne, których celem było zdobycie władzy drogą rewolucyjną. Odrzucały one tradycyjne parlamentarne metody działania, uważając je za nieskuteczne i argumentując, że w ramach systemu kapitalistycznego nie można przeprowadzić trwałych prospołecznych zmian. Komuniści zrzeszyli się w III Międzynarodówce, która przejęła zasady organizacji bolszewików.

Powstanie państw socjalistycznych Rosyjski ruch socjalistyczny do rewolucji Pod koniec XIX wieku marksizm w carskiej Rosji przybrał odrębny charakter niż ten w pozostałej części Europy. Pierwszą główną postacią rosyjskiej myśli marksistowskiej był Gieorgij Plechanow, późniejszy krytyk Lenina i bolszewików oraz zwolennik demokratycznej formy socjalizmu. U podstaw prac Plechanowa leżało założenie, że Rosja, mniej zurbanizowana i uprzemysłowiona niż Europa Zachodnia, potrzebuje jeszcze wielu lat, aby przygotować się do rewolucji proletariackiej. Musi być też ona poprzedzona okresem demokracji.

W 1898 r. powstała Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (RSDPR). W 1903 rozpadła się na dwie frakcje: mienszewików o charakterze socjaldemokratycznym, oraz rewolucyjnie nastawionych bolszewików pod przywództwem Lenina. Bolszewicy uważali, że możliwe jest przeprowadzenie w Rosji rewolucji i „przeskoczenie” etapu gospodarki kapitalistycznej. Pogląd taki znajdował też pewne uzasadnienie w pismach MarksaMarc Edelman, Late Marx and the Russian road. Marx and the „Peripheries of Capitalism”, book reviews, „Monthly Review”, Dec., 1984..

Rewolucja październikowa

W 1917 w Rosji roku wybuchła rewolucja październikowa, w której przywództwo zdobyli bolszewicy. Tym samym Rosja stała się pierwszym krajem w którym siła o orientacji marksistowsko-rewolucyjnej przejęła władzę.

Bolszewikom udało się dojść do władzy dzięki zmęczeniu społeczeństwa rosyjskiego I wojną światową. Poprzez hasła takie jak „pokoju, chleba i ziemi” bolszewicy zyskali poparcie dużej części chłopstwa, która domagała się reformy rolnejHolmes Leslie, Communism. A Very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford and New York 2009, , s. 18.. Po 1917 roku zaczęto powszechnie odróżniać określenia „komunizm” i „socjalizm”. Frakcja bolszewicka stała się odrębną partią, która przyjęła w nazwie określenie „komunistyczna”. Początkowo była to Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików) RPK(b)(od 1918 r.), następnie Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików) WKP(b) (od 1925 r.), a w końcu Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego KPZR (od 1952 r.).

Do czasu powrotu Lenina do Piotrogrodu z zagranicy, bolszewicy nie odgrywali czołowej roli w wystąpieniach rewolucyjnych. Po powrocie do kraju Lenin zwołał Zjazd Rad, tworząc Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, który znalazł się pod kontrolą bolszewików. Dowództwo nad radami objął Lew Trocki. W 1917 powstało szereg republik uznających się za państwa socjalistyczne. Po połączeniu w 1922 r. powstał ZSRR.

Bolszewicy wydali w tym okresie dekret o samostanowieniu narodów Imperium Rosyjskiego. W lipcu 1921 Armia Czerwona pod pretekstem pomocy komunistom Suche Batora zajęła Mongolię Zewnętrzną rozbijając wojska Ungerna i mongolskie. Ustanowiony został rząd komunistyczny, jednak zachowano ustrój teokratyczny i władzę Bogda Chana, dopiero po jego śmierci w 1924, proklamowano utworzenie Mongolskiej Republiki Ludowej. Podczas rosyjskiej wojny domowej (1918-1922), bolszewicy upaństwowili wszystkie produktywne nieruchomości i wprowadzili politykę komunizmu wojennego. Stawiane fabryki i kolejne pozostawały pod ścisła kontrolą rządu. Po trzech latach wojny i powstaniu w Kronsztadzie w 1921, Lenin ogłosił Nową Politykę Ekonomiczną (NEP). NEP trwał do 1928 roku, kiedy Józef Stalin przejął władzę w partii i zaczął realizować gospodarkę planów pięcioletnich.

Komintern i Węgierska Republika Rad

W 1916 r. rozpadła się II Międzynarodówka. W 1919 r. Lenin utworzył konkurencyjną wobec głównego nurtu socjalizmu europejskiego III Międzynarodówkę (Międzynarodówka Komunistyczna lub Komintern). III Międzynarodówka ustaliła 21 warunków przystąpienia do jej struktur i rozesłała propozycję przystąpienia do tejże organizacji do większości organizacji socjalistycznych Europy. Główną zasadą funkcjonowania był centralizm demokratyczny. Odzew był jednak niewielki i doprowadził do rozłamu w wielu partiach socjalistycznych, Jedynie we Francji znacząca część członków opuściła SFIO i dołączyła do komunistycznej SFIC. Odtąd określenie „komunizm” było stosowane do organizacji działających pod patronatem Kominternu. Ich program wzywał do zjednoczenia robotników świata i rewolucji która miałaby ustanowić dyktaturę proletariatu, jak i rozwój gospodarki socjalistycznej.

thumb|230px|Béla Kun na wiecu w 1919 roku W Europie w tym okresie z inicjatywy Kominternu, zaczęły powstać partie komunistyczne składające się w dużej mierze z rewolucyjnych skrzydeł ówczesnych partii socjalistycznych. Komunistom udało się utworzyć Węgierską Republikę Rad. Do powstania rządu radzieckiego, doszło gdy pierwszy rząd niepodległych Węgier podał się do dymisji. Komuniści zawiązali koalicję z socjaldemokratami, korzystając także ze wsparcia znacznej części oficerów dążących do pokonania obcych sił na terenach zamieszkiwanych przez Węgrów. Przywódcą Republiki został Bela Kun, jeniec wojenny uwolniony z rosyjskiej niewoli po rewolucji. Wojska Republiki Rad rozpoczęły ofensywę w Rumunii i Słowacji, chcąc zachować tereny rdzennie węgierskie które miały przejść w ręce Czechosłowacji i Królestwa Rumunii po traktatach pokojowych. Węgierskim komunistom udało się wspomóc nowo powstałą Słowacką Republikę Rad, która jednak została rozwiązana przez wojska czechosłowackie. Bela Kun wzorując się na Rosji Radzieckiej, znacjonalizował przemysł oraz rozpoczął kampanię antyklerykalną, a Węgry przyjęły nową konstytucję. W odpowiedzi na radykalne reformy w kraju zaczęły wybuchać powstania. Ogarnięty chaosem kraj szybko znalazł się w zasięgu armii państw sąsiednich, które nowym przywódcą Węgier mianowały admirała Miklósa Horthiego. W kraju zaprowadzono biały terror, a przywódcy Republiki Rad, nie otrzymując pomocy ze strony bolszewików, musieli udać się na emigrację.

W 1921 roku strajki pracownicze przeciwko polityce rządu we Włoszech zmieniły się w rewoltę komunistyczną. Pracownicy zajęli fabryki w Turynie i Mediolanie w północnych Włoszech, rząd szybko zdławił bunt robotników. W tym samym roku wybuchło powstanie komunistyczne w Niemczech. Do kolejnego powstania w tym kraju doszło dwa lata później, jednak i za drugim razem komuniści zostali pokonani przez siły rządowe. Także w Bułgarii w 1923 roku doszło do nieudanego powstania, jednak jak większość innych rebelii w Europie, została stłumione.

Komunizm w latach 20. XX wieku ZSRR

W 1924 roku władzę w ZSRR objął Józef Stalin. Ze znaczących działaczy bolszewickich popierał go np. Nikołaj Bucharin. Do jego przeciwników należeli Lew Trocki, Grigorij Zinowjew i Lew Kamieniew. Stalin wprowadził przymusową kolektywizację rolnictwa. Polityka ta doprowadziła do głodu w niektórych częściach ZSRR (np. na Ukrainie). Stalin dążył do wyeliminowania opozycji wewnątrz ZSRR oraz podporządkowania sobie Kominternu.

Niemcy thumb|Róża Luksemburg