Monety kolekcjonerskie III Rzeczypospolitej – monety posiadające obiegowy status prawny, emitowane przez Narodowy Bank Polski od 1990 roku z umieszczonymi na awersie nazwą państwa „Rzeczpospolita Polska” oraz godłem w postaci orła w koronie, emitowane z rewersami poświęconymi wybranym tematom kolekcjonerskim, bite najczęściej w metalach szlachetnych, w podwyższonym standardzie w stosunku do monet powszechnego obiegu (np. stemplem lustrzanym), najczęściej wprowadzane do obiegu kolekcjonerskiego w cenach przekraczających ich nominał. Monety te są kontynuacją kolekcjonerskiej działalności emisyjnej Narodowego Banku Polskiego rozpoczętej w okresie PRL w 1972 r.
Ze względu na przesunięcie w czasie o pięć lat zmiany polskiego systemu monetarnego w stosunku do przejścia z Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w Rzeczpospolitą Polską, monety kolekcjonerskie III Rzeczypospolitej zaliczane są do jednej z dwóch grup:
przeddenominacyjnych (1990–1994) albo podenominacyjnych (1995–).
Z formalnego punktu widzenia kolekcjonerskie monety podenominacyjne są prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Ich każdorazowe wprowadzenie do obiegu legitymizują odpowiednie zarządzenia prezesa Narodowego Banku Polskiego publikowane w Monitorze Polskim.
W 1991 r. w Mennicy Państwowej wybito również pięć kolekcjonerskich monet próbnych III Rzeczypospolitej (z napisem „PRÓBA”) nieposiadających obiegowego statusu prawnego.
Okres przed denominacją Według jednego z katalogów ukazujących się na przełomie XX i XXI w. istnieje 66 monet kolekcjonerskich z lat 1990–1994, aczkolwiek 15 z nich, z rewersami poświęconymi: Tadeuszowi Kościuszce, Józefowi Piłsudskiemu i pomnikowi Fryderyka Chopina w Warszawskie, nie zostało wyprodukowanych na zlecenie Narodowego Banku Polskiego. Monety te wybiła prywatna firma w mennicy w Los Angeles. Do Polski trafiły dopiero w 1994 roku i rozprowadzane były przez PKO Bank Polski.
Według innego katalogu wydawanego w analogicznym okresie liczba monet kolekcjonerskich okresu przeddenominacyjnego III Rzeczypospolitej jest mniejsza o 5 pozycji, gdyż cztery odmiany srebrnej monety o średnicy 39 mm, masie 31,1 grama i nominale złotych z 1990 r. Solidarność 1980–1990, jak również złotych z 1994 r. wybite z okazji 50. rocznicy powstania warszawskiego, zaliczone zostały do monet okolicznościowych (obiegowych z wizerunkiem okolicznościowym).
W latach 1990–1994 najczęściej emitowanymi nominałami kolekcjonerskimi były: , i złotych, bite głównie w srebrze. W latach tych kontynuowano serie Żołnierz polski na frontach II wojny światowej oraz Zamki i pałace w Polsce, a rozpoczęto Zwierzęta Świata.
Dwie kolekcjonerskie monety tego okresu posiadały inny kształt niż okrągły. Były to bite stemplem lustrzanym:
miedzioniklowe złotych (200 lat Orderu Virtuti Militari, 1992) – w formie ośmiokąta foremnego oraz srebrne złotych (70-lecia odrodzenia Banku Polskiego, 1994) – w formie siedmiokąta foremnego.
Wszystkim monetom kolekcjonerskim tego okresu bitym przez Mennicę Państwową towarzyszyły emisje w postaci prób niklowych.
Spis monet Rok Stop Nominał Suma Srebro Złoto Inny 50 000 zł 100 000 zł 200 000 zł 300 000 zł Pozostałe 1990 13 14 1 9 10 7Nominały: 20 000, 3x500 000 i 3x1 000 000 złotych. 27 1991 11 1 4 7 1Nominał 20 000 złotych. 12 1992 7 1 1 1 6 8 1993 9 4 5 9 1994 10 1 5 3 1Nominał 1000 złotych. 10 Łącznie 50 14 2 2 15 32 8 9 66
Okres po denominacji Od 1995 Narodowy Bank Polski emituje corocznie monety kolekcjonerskie o nominale 10, 20 i 200 zł. Od 1997 regularnie emitowany jest nominał 100 zł, a od 2008 dodatkowo inne, w tym o nietypowych kształtach.
W 2010 roku została wprowadzona platforma aukcyjna „Kolekcjoner”, która wyłaniała cenę emisyjną w procesie licytacji. Dotychczas cenę ustalał bank centralny, a od tego roku wszystkie monety sprzedawane są w cenie ukształtowanej według ofert złożonych przez użytkowników. W 2011 został uruchomiony sklep „Kolekcjoner”, w którym emitent oferował kupno monet wyemitowanych przed wprowadzeniem systemu aukcyjnego oraz egzemplarzy niekupionych na aukcjach.
Dodatki i zdobienia monet Często celem uatrakcyjnienia monety (najczęściej srebrnej) poddaje się ją dodatkowym procesom, ozdabia się różnymi materiałami, bądź wybija w nietypowym kształcie. Pierwszy dodatek pojawił się w 2001 roku i był to bursztyn na monecie srebrnej Szlak Bursztynowy. Najczęściej pojawiającym się dodatkiem na monetach jest farba.
Dodatki Nazwa Pierwsze wystąpienie Przykład monety Przykład zastosowania Bursztyn 2001 20 zł Szlak Bursztynowy Inkrustowany w okrągłym kształcie. Cyrkonia 2001 20 zł Kolędnicy Inkrustowana w kształcie gwiazdy. Szkło 2008 10 zł 400-lecia polskiego osadnictwa w Ameryce Północnej Rdzeń monety wykonany jest ze szkła oksydowanego. Ceramika 2002 20 zł Zamek w Malborku W formie portalu z kaplicy św. Anny w Malborku. Emalia i tampondruk 2002 Monety 20 złotych z serii Polscy Malarze XIX/XX wieku Różnokolorowe farby na palecie. Hologram 2006 20 zł Noc Świętojańska Postać kwiatu paproci Krzemień 2012 20 zł Krzemionki Opatowskie Inkrustowany w okrągłym kształcie. Inne zdobienia Nazwa Pierwsze wystąpienie Przykład monety Przykład zastosowania Efekt kątowy 2001 10 zł Rok 2001 W zależności od kąta spojrzenia wyświetlany napis 2001, bądź strzałka. Oksydowanie 2001 20 zł Szlak Bursztynowy Moneta pokryta jest cienką warstwą tlenków, dzięki czemu nabiera matowej, ciemnoszarej barwy. Kształt 2002 20 zł Jan Paweł II – 25-lecie pontyfikatu Moneta jest w kształcie kwadratu zamiast okrągłego. Otwór 2008 10 zł Igrzyska XXIX Olimpiady – Pekin 2008 Moneta posiada w centralnej części kwadratowy otwór. Platerowanie 2004 10 zł Igrzyska XXVIII Olimpiady – Ateny 2004 Rdzeń awersu oraz pierścień rewersu pokryte są cienką warstwą złota Polerowanie 2010 10 zł Kłuszyn i Grunwald Fragment monety wypolerowany
Liczba monet w danych latach Poniższa tabela przedstawia liczbę wybitych monet kolekcjonerskich w poszczególnych latach z podziałem na srebrne i złote monety oraz z uwzględnieniem najpopularniejszych nominałów. Dane pochodzą z archiwalnych planów emisyjnych Narodowego Banku Polskiego. Rok Stop Nominał Suma Srebro Złoto Bimetal 5 złNie dotyczy monet okolicznościowych bitych na wzór monety obiegowej 5 zł. 10 zł 20 zł 50 zł 100 zł 200 zł 500 zł 1000 zł Pozostałe 1995 11 1 3 8 1 12 1996 9 2 5 4 2 11 1997 7 2 5 2 1 1 9 1998 10 3 7 3 1 2 13 1999 11 5 9 2 3 2 16 2000 10 6 1 8 2 3 4 17 2001 11 5 1 7 4 3 3 17 2002 9 4 6 3 3 1 13 2003 10 6 6 4 4 2 16 2004 14 5 9 5 2 3 19 2005 14 8 11 3 3 5 22 2006 13 5 9 4 2 3 18 2007 11 5 8 3 1 4 16 2008 13 9 9 4 1 2 6 22 2009 17 7 13 4 1 4 2Nominał 25 i 37 złotych. 24 2010 16 6 12 4 2 2 2Nominał 25 i 30 złotych. 22 2011 16 8 1 11 4 3 3 1 1Nominał 25 złotych. 24 2012 15 5 11 4 1 3 1 20 2013 17 7 3 9 2 3 4 3 24 2014 17 7 9 4 3 1 3 4 24 2015 13 6 4 6 3 1 2 3 19 2016 15 7 2 8 3 2 2 3 2 22 2017 22 5 15 5 2 2 1 2 27 20181569212212Nominał 1 i 2018 złotych.21201932152175114116Nominał 1 gr -2 zł.47 Łącznie 345 133 2 8 220 94 16 44 72 17 1 23 495
Zobacz też monety III Rzeczypospolitej monety kolekcjonerskie PRL moneta kolekcjonerska
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne