Władimir Nikołajewicz Czełomiej (ukr. Володимир Миколайович Челомей, ros. Влади́мир Никола́евич Челоме́й, ur. 30 czerwca 1914 w Siedlcach, zm. 8 grudnia 1984 w Moskwie) – radziecki inżynier pochodzenia ukraińskiego, konstruktor maszyn, rakiet balistycznych i kosmicznych; jedna z czołowych postaci radzieckiego programu kosmicznego – konstruktor rakiet Proton.
Dzieciństwo i studia Władimir Czełomiej urodził się w rodzinie ukraińskich nauczycieli niedługo przed wybuchem I wojny światowej w Siedlcach, leżących wtedy w granicach kongresowego Królestwa Polskiego, będącego w unii personalnej z Imperium Rosyjskim. Gdy miał trzy miesiące i front wojenny zbliżył się do miasta, wraz z rodziną przeniósł się do Połtawy. Czełomiejowie przenieśli się ponownie, tym razem do Kijowa, gdy miał 12 lat.
W 1932 wstąpił na Politechnikę Kijowską (8 lat wcześniej studiował na niej Siergiej Korolow), gdzie szybko zaczął się wybijać. W 1936 opublikował pierwszą pracę naukową, Analizę wektorową. W wieku 24 lat miał już na koncie 14 publikacji. W tym samym czasie uczęszczał na wykłady z analizy matematycznej, rachunku różniczkowego, fizyki matematycznej, teorii elastyczności i mechaniki, na Uniwersytecie Kijowskim. Był również słuchaczem wykładów Tullio Leviego-Civity w Akademii Nauk Ukraińskiej Republiki Radzieckiej. W tym czasie Czełomiej zainteresował się mechaniką i teorią oscylacji, którymi parał się przez resztę życia. Uczelnię skończył w 1937 roku z wyróżnieniem. Następnie pracował jako wykładowca i w 1939 obronił dyplom kandydata nauk (doktorski). W 1940 otrzymał jedno z 50 rocznych stypendiów Stalina.
II wojna światowa W 1941 roku wstąpił do WKP(b). W czasie wojny Czełomiej pracował w Centralnym Instytucie Budowy Silników Lotniczych im. Baranowa (TsIAM) w Moskwie. Dzięki wsparciu Wolikowa, ministra lotnictwa ZSRR, założył zespół konstrukcyjny, którego prace doprowadziły do budowy w 1942 roku, niezależnie od inżynierów niemieckich, pierwszego silnika pulsacyjnego. Wzbudził skandal na uczelni wywieszając na drzwiach swojego pokoju tabliczkę z napisem „profesor Czełomiej”, nie mając jeszcze habilitacji.
14 czerwca 1944 roku został wezwany na Kreml przez Gieorgija Malenkowa, aby przyjrzeć się sprowadzonym szczątkom niemieckiego pocisku odrzutowego V-1, które w tym czasie spadały na Wielką Brytanię. Młody inżynier zdobył uznanie marszałka lotnictwa ZSRR Nowikowa, który zlecił mu jak najszybsze zaprojektowanie, zbudowanie i przetestowanie radzieckiego odpowiednika nowej nazistowskiej broni. 19 października 1944 Czełomiej został mianowany dyrektorem i głównym konstruktorem doświadczalnego biura konstrukcyjnego OKB-51 – decyzją Komitetu Obrony Narodowej ZSRR i komisarza ludowego ds. przemysłu lotniczego Aleksieja Szachurina – zastępując zmarłego Nikołaja Polikarpowa.
Do końca 1944 roku udało mu się zrekonstruować silnik V-1, a wiosną 1945 roku odbyły się pierwsze testy jego odpowiednika, pocisku 10Ch, odpalanego z samolotów Pe-2 w Kazachstanie. Znaczącym jest, że prace Czełomieja i jego współpracowników, w odróżnieniu od prac Korolowa czy Głuszki, odbywały się bez pomocy niemieckich naukowców i inżynierów przechwyconych podczas zajmowania terenów III Rzeszy.
Dalsza kariera Nowy silnik pulsacyjny został publicznie pokazany w 1947 w myśliwcu Ła-11, podczas pokazów lotniczych w Tuszynie. Prowadzono wówczas prace nad pociskiem 10Ch i jego lotniczą wersją 16Ch. Pocisk 10Ch został dopracowany w 1948 roku, lecz nie trafił już do produkcji.
Brak realnych sukcesów biura OKB-51, które opierało prace na starej już niemieckiej konstrukcji, oraz wynikające z niektórych relacji popadnięcie Czełomieja w niełaskę Stalina spowodowały, że 19 lutego 1953 roku biuro OKB-51 zostało włączone w skład biura OKB-155 Mikojana i Guriewicza, które przejęło prace nad radzieckimi pociskami manewrującymi. Dodatkowo, biurem MiG kierował brat ministra Anastasa Mikojana – Artiom, a biurem KB-1, opracowującym układ naprowadzania pocisku Komieta, kierował Siergiej Beria, syn szefa tajnej policji Ławrientija Berii.
W 1951Encyclopedia Astronautica wskazuje na rok 1952. Czełomiej uzyskał tytuł doktora nauk (odpowiednik polskiego doktora habilitowanego) na moskiewskiej Wyższej Szkole Techniki imienia Baumana. Rok później otrzymał tytuł profesorski na tej samej uczelni. Specjalizował się tam w dynamice maszyn, wibracjach, elastyczności i teorii serwomechanizmów.
Po śmierci Stalina i Berii w 1953, o Czełomieju przypomniał sobie Gieorgij Malenkow. Czełomiej przekonał sekretarza partii do idei skrzydlatych rakietowych pocisków przeciwokrętowych, które mogłyby być wystrzeliwane z okrętów nawodnych i podwodnych. Dla Armii Radzieckiej była to świetna propozycja zrównoważenia amerykańskiej dominacji na morzach.
Dekretem ministra przemysłu lotniczego z 9 sierpnia 1954 roku Czełomiej został mianowany dyrektorem Specjalnej Grupy Projektowej (ros. SKG) w zakładach silnikowych nr 500 w Tuszynie pod Moskwą. W lipcu 1955 roku SKG przekształcono w biuro projektowe OKB-52 pod kierownictwem Czełomieja jako głównego konstruktora. Biuro przeniesiono do niewielkich zakładów mechanicznych w Rieutowie pod Moskwą, gdzie kontynuowało podjęte z własnej inicjatywy prace nad nowymi skrzydlatymi pociskami rakietowymi dla okrętów podwodnych.
W 1955 roku Czełomiej uzyskał zlecenie na opracowanie skrzydlatego pocisku strategicznego P-5. Pocisk ten okazał się lepszy od konkurencyjnego P-10 Bierijewa i w 1959 roku został przyjęty na uzbrojenie. Za skonstruowanie pocisku P-5 Czełomiej w 1959 roku otrzymał tytuł Bohatera Pracy Socjalistycznej i wraz z zespołem Nagrodę Leninowską. Rozwinięciem P-5 stały się pociski przeciwokrętowe P-6 i P-35, również przyjęte na uzbrojenie.
W trakcie prac nad pociskiem P-5 zaczął konstatować, że to pociski balistyczne, a nie skrzydlate rakiety będą w przyszłości decydującym środkiem walki, jako że nadal nie wynaleziono skutecznego sposobu ich zwalczania. Rakiety takie dawały też możliwość lotów kosmicznych, co zaczęło coraz bardziej interesować Czełomieja. W końcu lat 50. XX wieku Czełomiej zaczął badać możliwości używania technologii rakiet skrzydlatych do lotów kosmicznych, dając początek serii projektów Kosmoplan, statków o budowie modułowej. Miały to być pojazdy o dużych zdolnościach do manewrowania, z różnymi silnikami (na paliwa ciekłe, z reaktorami jądrowymi, silnikami jonowymi), wyposażone również w kapsuły powrotne do lądowań na pasach startowych. Gdy latem 1957 roku rakieta R-7 Korolowa ponosiła serię porażek, Czełomiej otwarcie go krytykował i sugerował siebie jako osobę, która powinna go zastąpić w tym zadaniu.
Na przełomie lat 50. i 60. zakończono projektowanie skrzydlatych rakiet P-5 i P-6/P-35 dla marynarki wojennej, które zaprojektowano pod kątem długotrwałego przechowywania w dedykowanych pojemnikach. Czełomiej zaproponował, by tę samą technikę zastosować do rakiet balistycznych i statków kosmicznych. W 1958 roku OKB-52 przedstawiło projekt wielostopniowego międzykontynentalnego pocisku balistycznego, ale projekt ten odrzucono, faworyzując konstrukcję R-36, Michaiła Jangiela. Zaakceptowano za to następny projekt biura, UR-100, który był sowiecką odpowiedzią na amerykański pocisk Minuteman. Dzięki pomysłowi z przechowywaniem rakiet w specjalnych pojemnikach, UR-100 można było odpalić w ciągu 3 minut nawet po 10 latach przechowywania.
W 1958 Czełomiej został również członkiem korespondentem Radzieckiej Akademii Nauk. Tego samego roku doszło do ważnego spotkania Czełomieja z Chruszczowem. 8 marca 1958 biuro OKB-52 wchłonęło zakłady GSNII-642, na mocy dekretu ministerstwa przemysłu lotniczego 293-140 O podporządkowaniu GSNII-642 OKB-52. W tym samym dniu Czełomiej zatrudnił jego syna, Siergieja, jako inżyniera. Zatrudnienie syna wodza Związku Radzieckiego dało Czełomiejowi natychmiastowy i szeroki dostęp do najwyższych możliwych stopni decyzyjnych w kraju. Jego innowacyjne podejście do standaryzacji i masowej produkcji elementów pocisków manewrujących, rakiet balistycznych i statków kosmicznych było zgodne z planami Chruszczowa zakładającymi redukcję środków przeznaczanych na zbrojenia.
Rozwój rakiet UR W 1959 roku Czełomiej został mianowany krajowym głównym konstruktorem sprzętu lotniczegoEncyclopedia Astronautica podaje, że został wtedy głównym konstruktorem OKB-52..
W 1961 roku Czełomiej i OKB-52 rozpoczęły prace projektowe nad rakietą balistyczną UR-500, którą charakteryzowała bardzo duża moc. Nośność rakiety miała być tak duża, że miała być ona zdolna do wyniesienia małego, dwuosobowego statku kosmicznego na orbitę okołoksiężycową. Tym samym, Czełomiej stał się rywalem dla księżycowych projektów Korolowa. Przekonywał także, że jego nowa rakieta będzie mogła wynosić duże wojskowe stacje kosmiczne. Mając wsparcie Chruszczowa Czełomiej szybko rozbudowywał swoje biuro konstrukcyjne, przejmując inne biura i fabryki rozwiązywane w ramach restrukturyzacji przemysłu obronnego. Jego biuro wchłonęło m.in. biura Ławoczkina i Cybina (marzec 1961). Kluczowym przejęciem było jednak wchłonięcie zakładów imienia Chruniczewa, które wcześniej produkowały ciężkie bombowce dla Miasiszczewa, pociski Buran, i posiadały jedną z najlepszych pozycji w dziedzinie metalurgii i szkieletów lotniczych w Związku Sowieckim. Decyzja o wchłonięciu tych ostatnich zapadła w na kwietniowym spotkaniu z Chruszczowem na Krymie. Tamże Czełomiej przedstawił koncepcję organicznego systemu kosmicznego – kompleksowi wojskowych stacji kosmicznych i fabryk, chronionych wieloma środkami obrony, budowanych i odwiedzanych przez rakiety kosmiczne. Zakłady Chruniczewa wybrano z uwagi na odwołaną produkcję bombowców Miasiszczewa i rakiet Buran, co groziło przestojem w fabrykach. Decyzja o tym została potwierdzona 3 października 1960 dekretem Komitetu Centralnego nr 1057-434 O przeniesieniu biura OKB-23 do filii nr 1 biura OKB-52 i postępach prac systemu antysatelitarnego IS.
Swoje plany odnośnie do UR-500 i kosmoplanów zdecydował się odłożyć, widząc, ile starań wymagałoby odebranie Korolowowi „działki” lotów kosmicznych. Jednak już rok później, w 1960, nadarzyła się okazja, by podjąć tę tematykę. W styczniu 1960 roku Korolow wysłał do Komitetu Centralnego Partii Komunistycznej list z propozycją agresywnego rozwoju sowieckiego programu kosmicznego, naturalnie prowadzonego wyłącznie przez biuro konstrukcyjne Korolowa. Proponował przedstawienie Komitetowi w trzecim kwartale planu rozwoju nowych projektów kosmicznych. W celu omówienia listu spotkał się 3 marca z Chruszczowem. Na spotkaniu popełnił jednak błąd, wspominając, że planu nie konsultował z pozostałymi głównymi konstruktorami. Chruszczow odesłał go po konsensus.
Do 30 maja Korolow przygotował plan uwzględniający udział swoich rywali, czyli Czełomieja i Jangiela. Biuro Czełomieja otrzymało do wykonania 5 zadań: rozwój Kosmoplanu zdolnego do lotów do Marsa i Wenus, z możliwością powrotu na Ziemię i lądowania na klasycznym lądowisku zaprojektowanie do 1962 roku 600-tonowej rakiety nośnej zdolnej do wysyłania statków kosmicznych do planet – z tego planu powstał później UR-500 „Proton”. Pierwotnie miała być to rakieta spełniająca wymagania GR-2 (rakieta globalna), czyli rodzaju dużego pocisku międzykontynentalnego do rażenia z orbity szczątkowej. Rakieta miała przenosić do 6 głowic o mocy do 2,2 MT każda rozwój załogowego rakietoplanu do lotów orbitalnych i lądowania na klasycznych lądowiskach, o masie 10-12 ton, i zasięgu 2500–3000 km opracowanie projektu Upravlenniye Sputnik (US) – satelita rozpoznawczy dla marynarki wojennej z reaktorem jądrowym P6 opracowanie projektu Istrebitel Sputnik (IS) – broń antysatelitarna składająca się ze specjalnej wersji Kosmoplanu i rakiety UR-200. Ostatecznie projekt zrealizowało biuro Jangiela, z rakietą Cyklon.