Bitwa nad Stones River lub inaczej druga bitwa pod Murfreesboro została stoczona w dniach 31 grudnia 1862 − 2 stycznia 1863 roku w stanie Tennessee i była kulminacyjnym punktem Kampanii Stones River na zachodnim teatrze działań amerykańskiej wojny secesyjnej. Wśród głównych bitew tej wojny wyróżniała się najwyższym odsetkiem strat po obu stronach. Mimo że nie przyniosła rozstrzygnięcia, Armia Unii odparła dwa konfederackie ataki, co zmusiło przeciwnika do wycofania się, podbudowując morale unionistów nadszarpnięte klęską poniesioną podczas I bitwy pod Fredericksburgiem i jednocześnie niwecząc nadzieje konfederatów na opanowanie środkowej części stanu Tennessee.
Unijna Armia Cumberlandu pod dowództwem generała-majora Williama Rosecransa wyruszyła 26 grudnia 1862 roku z Nashville, by zetrzeć się pod Murfreesboro z siłami Armii Tennessee generała Braxtona Bragga. 31 grudnia obaj dowódcy planowali uderzenie na prawe skrzydło przeciwnika, ale Bragg zaatakował pierwszy. Zmasowane natarcie korpusów Williama Hardee’ego i Leonidasa Polka było tak silne, że skrzydło dowodzone przez Alexandra McCooka nie wytrzymało i zaczęło się chwiać. Przed klęską Armię Cumberlandu uratowała uporczywa obrona dywizji Philipa Sheridana, po czym unioniści skrócili linie obronne opierając się na linii drogi do Nashville. Powtarzane ataki konfederatów były odpierane, przy czym szczególną rolę odgrywała pozycja Williama Hazena w tzw. „Okrągłym Lasku”. Bragg podjął jeszcze próbę przełamania pozycji unionistów siłami korpusu Johna Breckinridge’a, ale oddziały posuwały się zbyt wolno i ich wielokrotne uderzenia załamywały się.
Do ostatnich walk doszło 2 stycznia 1863 roku, kiedy to Bragg wydał Breckinridge’owi rozkaz uderzenia na wzgórza na wschodnim brzegu Stones River. Powitani ciężkim ogniem artylerii konfederaci ponieśli ogromne straty i musieli się cofnąć. Ostrzeżony, że Rosecrans otrzymuje posiłki, Bragg postanowił 3 stycznia odmaszerować na południe, oddając unionistom − już do końca wojny − panowanie nad Tennessee.
Siły przeciwników Po stoczonej 8 października 1862 roku bitwie pod Perryville Armia Mississippi Bragga porzuciła zamiar opanowania Kentucky i wycofała się do Harrodsburga, gdzie 10 października dołączył gen. Edmund Kirby Smith na czele 10 000 ludzi. Mimo że obecnie siły Bragga liczyły 38 000 zaprawionych w boju żołnierzy, nie zdecydował się na ponowne rozpoczęcie kampanii. Gen.-maj. Don Carlos Buell, dowódca sił unionistów w Perryville, wykazywał podobną bierność nie zamierzając atakować BraggaCozzens, ss.7-8; Eicher, s.419..
Dowódcy konfederatówDowódcy unionistów
Zniechęcony porażką w Kentucky, a także z powodu braków w zaopatrzeniu, Bragg wycofał się przez Przełęcz Cumberland, przemaszerował przez Knoxville i Chattanoogę, po czym skręcił na północny zachód i ostatecznie zatrzymał się w Murfreesboro w stanie Tennessee. Teraz jego armia, połączona z Armią Kentucky Smitha i nazwana Armią Tennessee, 20 listopada zajęła pozycje obronne na północny zachód od miasta, nad zachodnią odnogą Stones River. 16 grudnia, podczas wizyty konfederackiego prezydenta Jeffersona Davisa, Bragg otrzymał rozkaz odesłania dywizji piechoty gen.-maj. Cartera L. Stevensona do Missisipi w celu wsparcia obrony Vicksburga. Utrata 7500 ludzi Stevensona miała zaważyć na losach nadchodzącej bitwy. Bragg był zmuszony zreorganizować armię, w wyniku czego stracił także Kirby’ego Smitha, który odmaszerował do wschodniego TennesseeCozzens, ss.29-30; Eicher, s.371; Connelly, ss.30-33; McDonough, s.288..
Bragg dowodził teraz dwoma korpusami: Williama Hardee’ego (dywizje Johna Breckinridge’a, Patricka Cleburne’a i Johna McCowna) oraz Leonidasa Polka (dywizje Benjamina Cheathama i Jonesa Withersa oraz formacja kawalerii Josepha WheeleraEicher, s.420; Cozzens, ss.227-231.). Bragg musiał radzić sobie z problemem typowym dla niego podczas całego czasu trwania wojny: rewoltą podległych mu generałów, którzy zabiegali u Jeffersona Davisa o zdjęcie go ze stanowiska dowódcy (na rzecz gen. Josepha Johnstona, głównodowodzącego wszystkimi siłami na zachodzie). Davis odmówił. Nie usunął ani Bragga, ani zbuntowanych generałów, co prawdopodobnie było błędemConnelly, ss.26-29; McWhiney, ss.325-330; Cozzens, ss.10,11,29..
Z kolei po stronie Unii prezydent Abraham Lincoln, zniecierpliwiony bezczynnością Buella, mianował na jego miejsce Williama Rosecransa, zwycięzcę w bitwach pod Iuką i Corinth. Rosecrans wyruszył na czele XIV Korpusu Armii Unii (który wkrótce został przemianowany na Armię Cumberlandu) do Nashville, przy czym otrzymał ostrzeżenie z Waszyngtonu, że i on zostanie zwolniony, jeżeli nie podejmie zdecydowanych kroków przeciw Braggowi. Rosecransowi nie dano zbyt wiele czasu na reorganizację i wyszkolenie oddziałów (zwłaszcza kawalerii), jak też na odpowiednie zaopatrzenie armii. W tej sytuacji marsz w kierunku pozycji Bragga podjął dopiero 26 grudniaDaniel, ss.181-190; Cozzens, ss.14-28..
W czasie gdy Rosecrans przygotowywał się w Nashville, Bragg kazał płk. Johnowi H. Morganowi rzucić szwadrony kawalerii na linie zaopatrzenia i łączności Rosecransa, by uniemożliwić mu zdobywanie furażu z terenów na północ od Nashville. Potyczka pod Hartsville, w pobliżu brodów na rzece Cumberland 64 km powyżej Nashville, była ledwie incydentem na drodze Morgana na północ. Jednak to relatywnie mało znaczące starcie było kolejną, kłopotliwą przegraną unionistów, którzy stracili wielu wziętych do niewoli i sporo zaopatrzenia. Unioniści również dokonali strategicznego rajdu kawaleryjskiego. 26 grudnia, w dniu wymarszu Rosecransa z Nashville, niewielkie siły pod dowództwem gen.-bryg. Samuela Cartera najechały górne partie Doliny Tennessee. Do 5 stycznia jeźdźcy Cartera zniszczyli kilka mostów kolejowych i stoczyli kilka potyczek, z których najpoważniejszą było starcie w pobliżu tzw. młyna Perkinsa (czasami nazywanego Fortem Jelenia). Trzeba jednak dodać, że żaden z rajdów kawaleryjskich − tak konfederatów jak unionistów − nie miał znaczącego wpływu na przebieg kampaniiKennedy, s.150; Cozzens, s.43; Eicher, ss.417-419..
Armia Cumberlandu ruszyła na południowy wschód w drugi dzień Bożego Narodzenia w trzech kolumnach (czy też „skrzydłach”) w stronę Murfreesboro, przy czym były one nieustannie szarpane przez podjazdy konfederackiej kawalerii Wheelera, co opóźniało ich marsz. Mimo że − zgodnie z jego własnym raportem − Rosecrans miał w Nashville 81 729 ludzi pod bronią, armia w marszu liczyła mniej niż połowę tej liczby, jako że należało zostawić garnizon bazy i zabezpieczyć linie komunikacyjne przed atakami kawalerii konfederatów. Liczące 14 500 żołnierzy lewe skrzydło, dowodzone przez gen.-maj. Thomasa Crittendena (dywizje generałów-brygadierów Thomasa Wooda, Johna Palmera i Horatio Van Cleve'a) maszerowało równolegle do linii kolejowej Nashville−Chattanooga−St. Louis, mijając od południa miejscowość Smyrna. Prawe skrzydło, liczące 16 000 Żołnierzy dowodzonych przez gen.-maj. Alexandra M. McCooka (dywizje gen.bryg. Jeffersona C. Davisa, Richarda Johnsona i Philipa Sheridana) maszerowało drogą na Nolensville, by wyjść na wschód od Murfreesboro. Skrzydło środkowe w liczbie 13 500 ludzi pod dowództwem gen.-maj. George’a Thomasa (dywizje gen.-maj. Lovella Rousseau i gen.-bryg. Jamesa Negleya, Speeda Fry'a i Roberta Mitchella) poruszało się na południe wzdłuż dróg Wilson Turnpike i Franklin Turnpike, równoległych do linii kolejowej Nashville-Decatur, a następnie na wschód, przez Nolensville, tą samą drogą, którą maszerował Crittenden. Kawaleria unionistów (a w zasadzie szwadrony jedynej dywizji płk. Johna Kennetta) szły na czele każdej z trzech kolumn. Rozdzielenie kolumn/skrzydeł miało umożliwić obejście oddziałów Hardee’ego pod Triune, ale gdy unioniści podjęli marsz Bragg wycofał Hardee’ego do Murfreesboro, by uniknąć konfrontacji z przeważającymi siłami przeciwnikaEicher, ss.419-420; McDonough, s.291; Welcher, ss.808-809, 818-819; Cozzens, ss.45-46, 219-226.Esposito, opis mapy nr 77..
Przygotowania do bitwy Murfreesboro to niewielkie miasteczko w dolinie Stones River, nazwane tak dla upamiętnienia bohatera wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, Hardy’ego Murfree. Podczas wojny secesyjnej jego mieszkańcy opowiadali się po stronie konfederatów, nic więc dziwnego, że Bragg i jego ludzie zostali ciepło powitani i goszczeni przez cały grudzień 1862 roku. Leżało w sercu bogatego rolniczego regionu, co zapewniało zaopatrzenie armii Bragga, a nadto panowało nad rzeką w miejscu, które mogło być użyte dla zablokowania marszu unionistów na Chattanoogę, choć Hardee odnotował później, że „pole bitwy nie dawało obrońcom jakiejś szczególnej przewagi”. Bragg nie miał jednak ochoty na zajęcie lepszej rzekomo pozycji nad rzeką Duck River na południu, ani nad Stewart’s Creek dalej na północ, gdzie spodziewał się go Rosecrans. Decyzja Bragga była decyzją polityczną mającą potwierdzać, że nawet mały skrawek Tennessee nie znajduje się pod kontrolą Waszyngtonu. Teren nad Stones River był raczej płaski, a miejscami − szczególnie w pobliżu przecięcia się Nashville Turnpike z linią kolejową Nashville-Chattanooga − zarośnięty niewielkimi, ale bardzo gęstymi cedrowymi zagajnikami. Krótkie wykwity skałek wapiennych poprzecinanych pęknięciami i szczelinami, co upodobniało je do rzędów zębów, utrudniały ruch wozów i dział.
Korpus Hardee’ego został początkowo rozmieszczony w Triune, około 32 km na wschód od Murfeesboro, korpus Polka na zachodnim brzegu rzeki, a wydzielona z korpusu Hardee’ego dywizja Breckinridge’a na paśmie niskich wzgórz na wschodnim brzegu. Żaden z oddziałów nie otrzymał rozkazu budowy fortyfikacji polowychCozzens, ss.30,42-43,60; McDonough, ss.292-94; Connelly, ss.45-46; Hess, s.194; Horn, s.196; McWhiney, s.348..
thumb|left|Wapienne „zęby” na skraju cedrowego lasu i 12-funtowe działo, tzw. Napoleon 29 grudnia pojawił się Rosecrans. Przed zapadnięciem zmierzchu ⅔ jego armii zajęło pozycje wzdłuż Nashville Turnpike. Następnego dnia przed 35 000 żołnierzy Bragga stało już 41 000 ludzi Rosecransa. Przewaga nie była jednak tak duża, a to za przyczyną ruchliwej kawalerii konfederackiej; szwadrony Forresta i Morgana zapuszczały się głęboko na tyły wroga zagrażając jego liniom komunikacyjnym i zaopatrzeniowym, podczas gdy kawalerzyści Wheelera nagłymi wypadami spowalniali marsz kolumn unionistów. Właśnie 29 grudnia Wheeler na czele 2500 kawalerzystów znalazł się na dalekich tyłach Armii Cumberlandu, gdzie zdobył cztery kolumny taborowe z zapasami amunicji i wziął do niewoli 1000 żołnierzy RosecransaEicher, s.420; Cozzens, ss.171-72; Street, ss.96-97; Hess, s.198..
30 grudnia siły unionistów sformowały linię bojową w odległości trzech kilometrów na północny zachód od Murfreesboro. Obie armie leżały naprzeciw siebie na froncie długości około 6 km. Początkowo lewe skrzydło Bragga było słabe, Rosecrans mógł więc zaatakować przesuwając się na prawo i wyjść wprost na Murfreesboro, ale nie znał dokładnie dyslokacji konfederackich oddziałów, bowiem przeszkadzała mu w tym osłona zapewniana przez kawalerię konfederatów. Chcąc powtórzyć manewr, zastosowany w II bitwie nad Bull Run, obaj dowódcy przygotowali na dzień następny identyczny plan: obejść prawe skrzydło przeciwnika, wyjść na jego tyły i odciąć od bazy. Skoro oba plany były takie same, zwyciężyć powinien prawdopodobnie ten, kto uderzył pierwszy. Rosecrans nakazał swoim podwładnym by byli gotowi do ataku po śniadaniu, natomiast Bragg kazał uderzyć o świcieStreet, ss.98-99; Eicher, s.420; Esposito, opis mapy 78; Daniel, ss.205-207; Cozzens, ss.64-80; Foote, s.85..
thumb|350px|Manewry i pozycje obu stron w nocy z 30 na 31 grudnia