Ruch – jedno z wydawanych w czasie powstania styczniowego tajnych czasopism, które ukazywało się w okresie od 5 lipca 1862 roku prawdopodobnie do czerwca 1863 roku jako organ urzędowy Komitetu Centralnego, a później Rządu Narodowego, popularyzujący głównie ideologię stronnictwa czerwonych. Redaktorem naczelnym pisma był Agaton Giller.

Tło historyczne Po upadku powstania listopadowego w Królestwie Polskim Komitet Cenzur rygorystycznie ograniczał jawny obieg informacji. Przygotowujące kolejne powstanie tajne koła patriotyczne tworzyły konspiracyjne drukarnie, w których powielano różnego rodzaju pisma, stosując różne techniki drukarskie, np. litografowanie rękopisów lub metody zecerskie.

Wiosną i w lecie 1863 roku, po wybuchu powstania styczniowego, miesięcznie ukazywało się 19–28 numerów różnych czasopism. Pochodziły z drukarni narodowych Wydziału Prasy RN oraz z wydawnictw prywatnych, tworzonych z inicjatywy grup reprezentujących różne stronnictwa polityczne. W całym okresie powstania ukazało się łącznie ponad 300 numerów prasy tajnej, w tym 212 w Królestwie Polskim.

Rolę oficjalnego organu władz powstańczych – Komitetu Centralnego Narodowego – odgrywał „Głos Warszawy” (pismo Komitetu Miejskiego). 3 lipca 1862 roku odbyło się posiedzenie Komitetu Centralnego, na którym zdecydowano o utworzeniu nowego pisma („Ruch”) i powierzeniu stanowiska redaktora Agatonowi Gillerowi, członkowi Komitetu, wówczas zwolennikowi czerwonych (związanemu z Delegacją Miejską) oraz korespondentowi krakowskiego „Czasu”W czasie powstania Agaton Giller przeszedł na stronę białych. Był wpływowym członkiem Komisji Wykonawczej Rządu Narodowego.. „Ruch” był organem władz powstańczych do początku lipca 1863 roku. Po przejęciu władzy przez Rząd Narodowy Karola Majewskiego (14 czerwca 1863 r.) organem rządowym stało się pismo „Niepodległość”.

Druk i kolportaż Ze względów konspiracyjnych pismo było drukowane w różnych drukarniach. Zachowały się różne wydania jednego numeru, np. jakość wydania drugiego numeru 6 różni się wyraźnie od pierwszego. Poszczególne numery miały od jednej do czterech stron (druk dwustronny). Zmienny był też format czasopisma. Jego nakład wynosił ok. 2000 egzemplarzy. Pismo rozprowadzano głównie drogą organizacyjną (cena egzemplarza: groszy 15).

Ze względu na zdarzające się próby publikowania – jako oficjalnych – informacji nie pochodzących ze źródeł urzędowych, postanowiono wszystkie numery „Ruchu” oznaczać pieczęcią Komitetu Narodowego. Numer 6 pisma (12 października 1862 roku) oznaczono po raz pierwszy pieczęcią z godłem polsko-litewskim. Była ona stosowana (również na innych drukach urzędowych) do 10 maja 1863 roku, z przerwą na czas dyktatury Mariana Langiewicza (11 marca – 18 marca 1863), gdy zastosowano pieczęć okrągłą z napisem „DYKTATOR. KOMIS: WYKONAWCZA” („Ruch” nr 14). Na numerze 16 „Ruchu” znajduje się pieczęć Rządu Narodowego, z potrójnym godłem zwieńczonym koroną i napisem: „RZĄD NARODOWY. RÓWNOŚĆ WOLNOŚĆ NIEPODLEGŁOŚĆ”, a na numerze 17 – pieczęć Drukarni Rządu Narodowego.

Treść czasopisma W czasopiśmie publikowano artykuły programowe, ważne dekrety władz powstańczych (np. Manifest z 22 stycznia, dekrety uwłaszczeniowe, odezwa Mariana Langiewicza) oraz relacje z wydarzeń bieżących i wykazy numerów kwitów, które były wydawane płatnikom podatku narodowego. Numer Data Objętość, format Treść Źródło Nr 1 5 lipca 1862 jedna strona Artykuł wstępny; fragmenty: – Ciągły postęp i ruch na drodze wiodącej do niepodległości Polski jest hasłem, które na czele wypisujemy. – Powstanie, ażeby było skuteczne, musi stanąć na gruncie narodowym. […] …postawiwszy sobie za zadanie oswobodzenie Narodu, powinno go koniecznie oswobodzić w granicach przedrozbiorowych, w granicach owej do dziś dnia nierozerwanej w duchu Polski, złożonej z trzech Narodów, Polski, Litwy, i Rusi. – Prócz nurtu narodowego […] powstanie Polski rozwija chorągiew wolności człowieka i równości praw dla wszystkich. „Doniesienia” – potępienie zdrajców Nr 2 8 lipca 1862 s. 1–217,5×22,5 cm+ dodatek Artykuł redakcyjny – o potrzebie utworzenia Rządu Narodowego (w kraju lub za granicą); fragment: – Sądzimy, że nie ma Polaka […], który by rozbiory albo też traktat Wiedeński 1815 roku uważał za prawną podstawę władzy najezdników nad nami. […] …pod władzami najezdniczemi jesteśmy w bezrządzie. SZWECYA – o rocznicy Bitwy pod Połtawą (obchody w Szwecji, związek ze sprawą niepodległości Polski} „Doniesienia”, m.in. o działaniach Rady miejskiej i nadchodzących nabożeństwach żałobnych Nr 3 29 lipca 1862 s. 1–233,5×20 cmdruk dwustronny + dodatek Artykuł redakcyjny, w którym m.in.: – …tam jest życie i wielkość gdzie siła moralna z równą mocą rozwija się obok siły materjalnej, a obie pracują na wolność, niezależność Narodu […] …siła Twoja, Narodzie, ma być i jest twoim własnym dorobkiem. Inaczej – gdybyś miał siłę z zewnątrz, z łaski, będziesz ją miał pozorną, a nie rzeczywistą. Nie oglądaj się więc na żadne pomoce gabinetów i rządów. „Doniesienia”, m.in.: – informacja, podawana za krakowskim „Czasem”): według rządowych wykazów od 1 stycznia b.r. do 20 lipca aresztowanych w Ratuszu było 14853 osób, – apel o wpłacanie podatku narodowego (Ci tylko mogą go zbierać, którzy posiadać będą formalne upoważnienie od władzy narodowej). Nr 4 10 sierpnia 1862 s. 1–227,5×21,5 cmdruk dwustronny Artykuł redakcyjny poświęcony tematyce uwłaszczenia, w którym m.in.: – Szerząc braterstwo między klasami społeczeństwa narodowego, wpływać będziemy aby reform stosunków włościańskich załatwić pomyślnie dla sprawy powstania, i doprowadzić włościan do zupełnego uwłaszczenia przez Rząd Polski, który z ogólnych źródeł państwa obmyśli fundusze na wynagrodzenie właścicieli za ustąpione czynsze. „Doniesienia”, m.in.: – Carewicz Konstanty i Margrabia Wielopolski wprowadzenie swoich reform rozpoczęli od reformy tajnej policyi. […] Ostrożność większa z ludźmi w mowie i postępowaniu jest konieczną… – 3 Sierpnia wszczęła się w Mokotowie pomiędzy chłopami a pijanym żołdactwem bójka… – Donoszą nam z Węgrowa… Nr 5 17 września 1862 jedna strona36×31,5 cm Artykuł redakcyjny zawierający informację o powieszeniu na stokach Cytadeli Ludwika Jaroszyńskiego i jego dwóch towarzyszy (Ludwik Ryll i Jan Rzońca) Informacja o utworzeniu Organizacji Narodowej, mającej za zadanie przygotowanie kraju do powstania powszechnego, w tym tekst pt. „Cel i zasady organizacji” (9 punktów) „Doniesienia”, m.in.: – Reformy Wielopolskiego coraz bardziej wchodzą w życie… – Należy się strzedz następujących szpiegów… Nr 6 12 października 1862 1 strona Centralny Komitet Narodowy wzywa do natychmiastowego rozwiązania wszystkich Rad miejskich i powiatowych (5 października) Oświadczenie, że wszystkie odezwy, upoważnienia i nominacje, wydawane przez Komitet Centralny i Organizację Narodową, będą oznaczane urzędowymi pieczęciami (inne należy uznawać za podstęp i zdradę sprawy Narodowej) Tekst redakcyjny, zawierający krytykę prób prowadzenia negocjacji z carem; fragment: – Niechże więc wszyscy, którzy się w obec swego własnego sumienia i całego świata, synami tej Ojczyzny nazywają, surowo, bezstronnie i porzuciwszy wykręty, jakie nam zawsze samolubstwo i tchórzostwo podsuwają, rozbiorą, czy droga legalizmu, którą nam Moskwa za pośrednictwem Carewicza ofiaruje, przedstawia jakie widoki wygranej dla nas. „Doniesienia”, m.in.: – Doszły do Centralnego Komitetu Narodowego wiadomości, że niektóre osoby poważają się nieprawnie zbierać składki… – W Zarządzie pocztowym utworzona została specyalna Komisya do czytania listów pocztą wyprawianych… Nr 7 18 października 1862 jedna strona38×22,5 cm Dekret Centralnego Narodowego Komitetu o podatku narodowym Komentarz redakcji na temat drogi do wolności, w tym m.in.: – Kto chce być wolnym, musi zacząć od uwolnienia drugich, kto chce być silnym, musi z temi uwolnionemi zjednoczyć się prawdziwą bezinteresowną przyjaźnią. Niedość jest więc porzucić dawne swoje przywileje, wyrzec się monopolów aby stanowić Naród jednolity, trzeba koniecznie w miejsce tych barbarzyńskich więzów znaleźć inne spójnie, aby społeczeństwo się nie rozsypało, trzeba je związać miłością braterską i poświęceniem. […] Solidarność Narodów jest drugim stopniem rozwoju […], ale o niej później pomówimy. Nr 8 13 listopada 1862 jedna strona31×33,5 cm Artykuł redakcyjny, odnoszący się do informacji z Nr 244 „Dziennika Powszechnego” (związanego z Aleksandrem Wielopolskim) o utworzeniu Centralnego Komitetu Rewolucyjnego pod kierownictwem gen. Ludwika Mierosławskiego, w tym m.in.: – …wątpimy mocno by Jł. L. Mierosławski wiedząc aż nadto dobrze o kierunku i doniosłości prac krajowych konspiracyjnych pod przewodnictwem Komi. Cent. Naro. prowadzonych, chciał tworzyć jeszcze jedno jakieś odrębne ciało spiskowe pod swojem przewodnictwem […] Po mężu przynajmniej, który z natury wojskowego stanowiska swego wspierać się winien na sile i tej szukać, niespodziewamy się błędu podobnego. Odezwy od Duchowieństwa Polskiego, m.in. o rozwiązanie rad powiatowych, zgodnie z rozporządzeniem CKN z Nr 6 „Ruchu” wykaz numerów „kwitów sznurowych” podatku narodowego Nr 9 3 grudnia 1862 jedna strona42×33,5 cm Informacja o poddaniu się Rady Naczelnej Galicyjskiej pod przewodnictwo Komitetu Centralnego Narodowego Komentarz redakcyjny nt. sprzeczności między programami Delegacji miejskiej i komitetu Towarzystwa Rolniczego z jednej strony i Partii Ruchu – z drugiej „Doniesienia”, m.in.: – informacja o odezwie rosyjskiego wojska, stacjonującego w Polsce (przekazanej Namiestnikowi), – ostrzeżenie przed szpiegami i osobami nielegalnie pobierającymi podatek narodowy, numery kwitów podatku narodowego. Nr 10 18 grudnia 1862 jedna strona informacja o prawdopodobnie prowokacyjnych podpaleniach, z próbami obciążenia K.C.N odpowiedzialnością za te incydenty komentarz redakcyjny, rozpoczynający się od słów: Jedność, zgoda, karność dają siłę…; w tekście znajdują się m.in. zdania dotyczące ludzi, którzy: – …nie mogąc prostą drogą zaszkodzić organizacji, używają dzisiaj broni potwarzy i fałszu. Wielopolski, który celom moskiewskim daje pozory polskie, obrzuca razem ze swoimi przyjaciołmi organizację i jej władze zarzutami socjalizmu, zbrodni, nieporządku, wyzyskiwania grosza publicznego i t.p. mała zaś inna koterja, miejsce dla swoich potwarzy znalazła w dzienniku francuzkim, umieszczając w nim zarzut, podpisany jakoby przez jenerała Mierosławskiego, że K.C.N. wyrzeka się Litwy i Rusi dla mniemanej pomocy rewolucjonistów rosyjskich. Poinformowano też o zarzutach ze strony innych osób, np. zwolenników legalizmu, i o decyzji: – W takim położeniu rzeczy C.N.K. uważa swój obowiązek oświadczyć, że odtąd władzę swoją wykonywać będzie ze sprężystością i energją konieczną w obecnem położeniu i w tym celu postanowił, zgodnie z ustawą surowo karać wszystkie zamachy na jedność i całość organizacji… Odnosząc się do zarzutu dotyczącego spraw Litwy i Rusi napisano: – Ci, którzy wykrzykują na całe gardło, że chcemy wyrzec się Litwy i Rusi, nie rozumiejąc rzeczy, odpychają kraje te od Polski swoimi chętkami przewagi… „Doniesienia” – apel, by… ludzie dobrej woli przestali owczym pędem za głosem Bóg wie jakich ludzi chodzić drogami przeciwnemi celowi wyswobodzenia ojczyzny. Nr 11 27 grudnia 1862 jedna strona41,5×32,5 cm Od redakcji m.in. o moskiewskich próbach podkopania jedności Polaków z pomocą Biskupów (m.in. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego), numery kwitów podatku narodowego, „Wiadomości bieżące” – o plotkach i fałszywych pogłoskach, krążących po Warszawie, i ich szkodliwości. Nr 12 luty 1863 jedna strona Tekst Manifestu 22 stycznia, Dekret w sprawie uwłaszczenia (22 stycznia), Dekret w sprawie obowiązku służby wojskowej (22 stycznia), Nominacja Mariana Langiewicza generałem (17 lutego) Nr 13 luty 1863 s. 1–237×23 cmdruk dwustronny Komitet Centralny Narodowy jako tymczasowy Rząd Narodowy; Do Braci Litwinów! Warszawa, 29 stycznia 1863 r.