Historia ruchu socjalistycznego obejmuje historię grup i organizacji uznających idee socjalistyczne.
Początki ruchu Geneza ruchu thumb|upright|Henri de Saint-Simon: teoretyk socjalizmu chrześcijańskiego i utopijnego, uważany często za pierwszego współczesnego socjalistę Socjaliści szukali źródeł swojej ideologii już w starożytności, w filozofii Mazdaka, PlatonaA.E. Taylor, Plato: The Man and His Work, Dover 2001 str. 276–277. i ArystotelesaW. D. Ross, Aristotle, 6th ed str. 257..
Właściwy ruch socjalistyczny opierał się jednak na ruchu związkowym i spółdzielczym, pismach teoretyków socjalizmu utopijnego oraz tzw. chrześcijańskim socjalizmie. Socjalizm chrześcijański nie używał początkowo tej nazwy. Narodził się z chrześcijańskiego poczucia wspólnoty i solidaryzmu. Późniejsi teoretycy socjalizmu utopijnego widzieli w Kazaniu na górze, wizję wspólnoty kolektywistycznej. W wieku XIX działacze protestanccy zakładali instytucje społeczne takie jak Working Men's College, którego pierwszym dyrektorem został Frederick Maurice, czy działacze tacy jak Charles Kingsley, Adolph Wagner i Adolf Stoecker. Idee socjalistyczne głosił ruch oksfordzki, organizując misje w dzielnicach nędzy. Działacze katoliccy zainteresowali się sprawą robotniczą dopiero po 1891 roku, gdy wydana została encyklika Rerum novarum. W Rosji, ze względu na kolektywistyczne tradycje Kościoła prawosławnego i regionalne tradycje struktur chłopskich, idee socjalizmu znalazły szerokie uznanie.
Na ruch socjalistyczny istotny wpływ miały tradycje związkowe. Istotne znaczenie dla rozwoju ruchu miały wystąpienia robotnicze, począwszy od męczenników z Tolpuddle (związek farmerów w Wielkiej Brytanii).
Do rozwoju idei protosocjalistycznych przyczyniła się też reformacja. W okresie reformacji na terenie Europy kontynentalnej i Wielkiej Brytanii działali tacy myśliciele jak Tomasz Morus i Tommaso Campanella, dążący do zreformowania zarówno religii i stosunków społecznych.. Ruch osłabł po pojawieniu się radykalnych purytanów, znaczącego obozu w angielskiej wojnie domowej. Po wojnie pojawiły się takie grupy jak lewelerzy, którzy popierali reformy wyborcze, progresywne opodatkowanie i ustrój republikański. Kolejną grupą protosocjalistyczną działającą w Wielkiej Brytanii był ruch czartystowski, działający w latach 1836–1849. Nazwa czartystów wzięła się z jednej z petycji wydanej do parlamentu, „Karta praw ludu” z 1842 roku (The People’s Charter)Encyklopedia Marksizmu, oparta na licencji GFDL..
Pierwsi socjaliści Użycie terminu socjalizm po raz pierwszy przypisuje się francuskim ekonomistom Pierre’owi Leroux i Marie Roch Louis ReybaudowiLeroux: socialism is „the doctrine which would not give up any of the principles of Liberty, Equality, Fraternity” of the French Revolution of 1789. „Individualism and socialism” (1834).. W Wielkiej Brytanii terminu socialism użył po raz pierwszy działacz spółdzielczy Robert Owen w 1827 roku.
Pierwszym nurtem socjalizmu, w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, był socjalizm utopijny. Nazwa ta została nadana mu później przez Karola Marksa, który chciał w ten sposób podkreślić brak realizmu doktryn wczesnosocjalistycznych.
thumb|upright|Robert Owen, walijski działacz spółdzielczy i teoretyk socjalizmu utopijnego Za pierwszego socjalistę uważany jest często Henri de Saint-Simon. według niego „socjalizm” miał być przeciwieństwem liberalnego indywidualizmu, który uważał za przyczynę ubóstwa ucisku i nierówności. Saint-Simon postulował budowę nowego społeczeństwa o charakterze niekapitalistycznym. Miało się ono opierać na równości szans i nagradzaniu pracowników za ich wkład i zdolności. Krytyka kapitalizmu była stałym elementem doktryn socjalistycznych. Innymi znaczącymi postaciami tego okresu byli Robert Owen, Charles Fourier, Pierre-Joseph Proudhon, Louis Blanc i Charles Hall.
thumb|Projekt falansteru: projektowanej przez Fouriera idealnej wspólnoty opartej na zasadach socjalistycznych Zdaniem pierwszych działaczy socjalistycznych, socjalizm jako przeciwieństwo indywidualizmu, opierać się miał na współpracy międzyludzkiejMarvin Perry, Myrna Chase, Margaret Jacob, James R. Jacob. Western Civilization: Ideas, Politics, and Society-From 1600, Volume 2. Ninth Edition. Boston, Massachusetts, USA: Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, 2009, s. 540.. Była ona jednak rozumiana na różne sposoby, Robert Owen uważał, że kapitalizm miałby zostać zastąpiony przez spółdzielcze komuny oparte na własności publicznej. Charles Fourier za punkt odniesienia uważał indywidualne pragnienia jednostki. Robert Owen zaangażował się w działalność spółdzielczą, m.in. poprzez rozwój przemysłu opartego na socjalistycznych zasadach w New Lanark. Pracownicy tamtejszych młynów dysponowali ubezpieczeniami społecznymi oraz dziesięcioipółgodzinnym dniem pracy. Podjęto także próby założenia owenowskich komun w Stanach Zjednoczonych, np. New Harmony w Indianie (1825). Również Charles Fourier i Étienne Cabet zakładali w Stanach Zjednoczonych osady spółdzielcze. Fourier w 1841 roku założył osadę Brook Farm. Zwolennicy Fouriera po upadku Brook Farm próbowali założyć wspólnotę w Monmouth Country w New Jersey. Zwolennicy Cabeta założyli miejscowość Nauvoo w stanie Illinois. Osady zbliżone do tych tworzonych przez socjalistów utopijnych tworzyli szejkersi („Zjednoczone Towarzystwo Wyznawców Powtórnego Przyjścia Chrystusa”).
Poglądy François Noël Babeufa, polityka z okresu rewolucji francuskiej, wpłynęły na poglądy Louis Auguste Blanquia i zapoczątkowanego przez niego ruchu blankistów. Blankiści brali znaczący udział w Komunie Paryskiej. Louis Blanc wyrzekał się przemocy jako metody walki politycznej, opowiadał się za budową wspólnoty egalitarnej kontrolowanej przez robotników. Poglądy Proudhona stały się podstawą współczesnego anarchizmu. W Niemczech myśl socjalistyczną głosił Ferdinand Loslauer, znajdujący się pod wpływem socjalistów francuskich.
Komuna Paryska Komuna Paryska była zrywem rewolucyjnym na terenie Paryża, w którym uczestniczyła głównie inteligencja i proletariat. Zryw trwał między 18 marca a 28 maja 1871. Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania była wieść o zawieszeniu broni i poddaniu się wojsk francuskich w wojnie z Prusami (28 stycznia 1871)Pajewski, s. 145.. Oburzeni mieszkańcy stolicy opanowali miasto i utworzyli oddziały samoobrony, dążąc do ustanowienia nowego rządu Francji. 11 marca wojska wersalskie zaatakowały Paryż, zostały jednak pokonane przez komunardów a część żołnierzy przeszła na stronę powstańców.. 28 marca Gabriel Ranvier ogłosił powstanie Komuny. Ruch komunardów podzielił się na przedstawicieli większości i mniejszości. Większość stanowili zwolennicy Louisa Auguste Blanquia, zwani blankistami. Grupa ta domagała się uspołecznienia środków produkcji, rozwiązania Zgromadzenia Narodowego i nowych wyborówPajewski, s. 148.. Mniejszość domagała się reform społecznych jednak nie godziła się na walkę zbrojną z opozycją. Zdaniem działaczy mniejszości państwo powinno zostać zlikwidowane, a na jego miejsce powinny powstawać lokalne komuny zrzeszone w prowincje, stany zjednoczone Europy, a następnie republikę światową. Na czele mniejszości stali proudhoniściPajewski, s. 149.. thumb|upright|left|Walery Antoni Wróblewski dowódca w powstaniu styczniowym, generał Komuny Paryskiej i założyciel I Międzynarodówki W Komunie liczny udział brali obcokrajowcy, wśród nich Polacy, m.in. Jarosław Dąbrowski, Walery Wróblewski, Florian Trawiński i Roman Czarnowski. 21 maja 1871 roku doszło do ataku wojsk wiernych Wersalowi na stolicę. Kulminacyjnym momentem stłumienia Komuny był krwawy tydzień gdy wojska wersalskie masowo rozstrzeliwały jeńców i komunardów, a komunardzi odpowiedzieli na to egzekucją zakładnikówPajewski, s. 153–154.. Ostatecznie Komuna została zdławiona, co przyczyniło się do marginalizacji lewicy i represji jej przedstawicieli.
Komuna Paryska przez marksistów uznana została za pierwszą próbę ustanowienia dyktatury proletariatuWojna domowa we Francji, rozdział IV – Karol Marx o Komunie Paryskiej., a przez anarchistów za próbę likwidacji państwa.
Marksizm, I i II Międzynarodówka Podstawą teoretyczną wielu późniejszych ruchów socjalistycznych był Manifest komunistyczny Karola Marksa (1848)Pajewski, s. 44.. W 1859 roku Marks opublikował Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej. Dzieło to, wraz z Manifestem komunistycznym, stało się podwaliną ideologii zwanej socjalizmem naukowym. Teorie marksistowskie zakładały następowanie po sobie historycznych stadiów rozwoju. Kapitalizm miał być zastąpiony socjalizmem, po którym nastąpić miał komunizm. Według Marksa proletariat miał za pośrednictwem państwa robotniczego kontrolować środki produkcjiMarx, Karl. A Contribution to the Critique of Political Economy, (1859).. Wywodzący się z pism Marksa i Engelsa marksizm, rozpadł się z czasem na nurt reformistyczny i rewolucyjny. thumb|Karol Marks i Fryderyk Engels Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, zwane potocznie Pierwszą Międzynarodówką, założone zostało przez Marksa i Engelsa w 1864 rokuHistoria I Międzynarodówki, serwis Marxists.org.. Bezpośrednią przyczyną ustanowienia nowej organizacji międzynarodowej było stłumienie przez cara Rosji powstania styczniowego. Organizacja rozwiązana została w 1876 roku po konflikcie między marksistami a anarchistami. W 1889 roku marksiści założyli II Międzynarodówkę, określaną jako Międzynarodówka Socjalistyczna. W pracach II Międzynarodówki udziału nie brali anarchiści, którzy utworzyli wcześniej „Międzynarodówkę antyautorytarną”George Woodcock. Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements (1962), s. 263–264.. W kongresie założycielskim II Międzynarodówki udział brało 84 delegatów z 20 krajów, skupionych w około 300 organizacjach robotniczych i socjalistycznychThe Second (Socialist) International 1889–1923. Retrieved 12 July 2007.. W 1898 roku Międzynarodówka ustanowiła 1 maja Świętem Pracy.
Koniec XIX wieku, początek XX wieku Pod koniec XIX wieku partie socjalistyczne w krajach o rozwiniętym systemie parlamentarnym aktywnie brały udział w wyborach i życiu politycznym. W większości reprezentowały one nurt reformistyczny, dążąc do stopniowych zmian systemu kapitalistycznego. Inną ścieżkę rozwoju przyjął ruch robotniczy w Rosji, gdzie ze względu na opresyjny system polityczny nie pozwalający na udział socjalistów we władzy, przyjął on taktykę rewolucyjnąPajewski, s. 43–44.. W Europie Południowej, szczególnie we Włoszech i Hiszpanii, dochodziło do konfrontacji idei socjalizmu reformistycznego i anarchizmu. Włoskie partie socjalistyczne zajmowały pozycje antyanarchistyczne. Odcięcie od anarchizmu podkreślone zostało w programie Włoskiej Partii Socjalistycznej ustanowionym w czasie zjazdu genueńskiegoPajewski, s. 189.. W 1904 Australijczycy wybrali pierwszego socjalistycznego premiera na świecie – Chrisa Watsona, reprezentanta Australijskiej Partii Pracy.
Związki zawodowe i pierwsze partie robotnicze thumb|upright|Victor Adler, założyciel socjaldemokracji w Austro-Węgrzech Okresem prężnego rozwoju ruchu socjalistycznego są ostatnie dziesięciolecia XIX wieku, szczególnie między upadkiem Komuny Paryskiej a wybuchem rewolucji w 1905 roku. Ruch robotniczy walczył wówczas o prawa robotników drogą strajków, nie dochodziło natomiast do większych powstań robotniczych i rewolucji. Szybszy rozwój przemysłu wpływał na liczebność klasy robotniczej oraz jej świadomość. W 1889 roku doszło do strajków w Niemczech. W Zagłębiu Ruhry i Saary do strajku przystąpiło 100 tysięcy górników, na Śląsku 19 tysięcy, a w Saksonii 10 tysięcy. Protestujący żądali ustanowienia 8-godzinnego czasu pracy, świadczeń socjalnych oraz autonomii pracowniczej. Dziesięć lat później doszło do strajków w Wielkiej Brytanii, dzięki którym ustanowiono 8-godzinnego dnia pracy oraz zwiększenie pensji.