Eparchia turowsko-pińska – prawosławna administratura kościelna z siedzibą w Turowie, a następnie w Pińsku, podlegająca metropolii kijowskiej. Funkcjonowała od XI w. do 1596, gdy przeszła do Kościoła unickiego na mocy decyzji swojego ordynariusza, biskupa Jonasza. Chociaż większość duchowieństwa i świeckich eparchii opowiedziała się w tym momencie za pozostaniem w jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, administratura nigdy nie wróciła do Kościoła prawosławnego. Formalnie eparchia turowska nie została zlikwidowana. W 1621 patriarcha jerozolimski Teofan III nielegalnie mianował biskupem pińskim dotychczasowego biskupa Stachony Abrahama. Jednak w 1632, gdy zostało zalegalizowane równoległe istnienie w Rzeczypospolitej hierarchii prawosławnej obok unickiej, eparchia turowsko-pińska nie została reaktywowana. Jej dawne terytorium nie zostało mimo to wcielone do nowo utworzonej eparchii białoruskiej (mścisławskiej, mohylewskiej i orszańskiej). Zarządzał nim namiestnik metropolity kijowskiego. Nowi biskupi turowsko-pińscy nie byli już nominowani. Do tradycji eparchii turowsko-pińskiej nawiązują powstałe po upadku ZSRR administratury Egzarchatu Białoruskiego: eparchia turowska i mozyrska oraz eparchia pińska i łuniniecka.
Eparchia była początkowo ściśle związana z Księstwem Turowskim. W XVI w., w momencie faktycznej likwidacji, obejmowała powiat piński, dawne Księstwo Dubrowickie, włości bobrykowską i wiadzką, dawne Księstwa Turowskie i Horodeckie. Zwierzchność biskupa turowsko-pińskiego uznawały także niektóre parafie położone poza opisanym obszarem, lecz historycznie związane z administraturą. Poświadczone źródłowo jest istnienie w tym okresie 188 parafii podlegających biskupowi turowsko-pińskiemu; liczba 255 placówek duszpasterskich podawana przez niektórych historyków Cerkwi uważana jest za mało prawdopodobną. W eparchii działało też co najmniej kilkanaście monasterów, z których największe znaczenie miały w początkowym okresie monaster Świętych Borysa i Gleba w Turowie, a w późniejszych stuleciach Monaster Ławryszewski i Monaster Leszczyński.
Historia Moment powstania Według wielu autorów (Gruszewski, Szczapow, Łabyncew, Sztychow, Mironowicz) od 1005 w Turowie rezydowali biskupi pomocniczy eparchii włodzimierskiej. Teza ta opiera się na informacji zawartej w dziesiątej redakcji Pateryku Kijowsko-Pieczerskiego opracowanej przez Józefa, archimandrytę Ławry Pieczerskiej, między rokiem 1647 a 1656. Pateryk wspomina pod datą 6513 (tj. 1005) wyznaczenie pierwszego biskupa turowskiego Tomasza, a w innym miejscu – także przyznanie mu dziesięciny z całego Księstwa Turowskiego. Starsze redakcje Pateryka, powstałe między XIII a XVI stuleciem, nie zawierają podobnych informacji.
Niektórzy autorzy białoruscy (Zagorulski, Łysienko), jak również prawosławny metropolita i historyk Cerkwi Makary (Bułgakow), twierdzili, iż biskupi pomocniczy eparchii włodzimierskiej, posługujący się tytułem biskupów turowskich, rezydowali w Turowie już od 992, lub też, że w roku tym powstała niezależna eparchia turowska. Przyjęcie takiej datacji oznaczałoby, iż biskupstwo to było jedną z najstarszych chrześcijańskich administratur na ziemiach ruskich, obok eparchii nowogrodzkiej, czernihowskiej, rostowskiej, białogrodzkiej, włodzimierskiej, połockiej i tmutarakańskiej. Źródłem dla opisywanego poglądu jest ustęp Powieści minionych lat, w którym opisywane jest objęcie przez Światopełka Przeklętego władzy w Księstwie Turowskim. Także niektórzy autorzy rosyjscy (Gołubinski, Jermałowicz, Małyszewski) skłaniając się ku przekonaniu, iż pierwszy biskup przybył do Turowa razem z księciem Światopełkiem, zaś eparchia turowska została erygowana w 991 lub 992.
W ocenie Mironowicza pogląd o utworzeniu eparchii turowskiej już w X w., chociaż szeroko rozpowszechniony w cerkiewnej tradycji, jest mało wiarygodny. Autor ten twierdzi, że przypisywanie administraturze tak długiej historii jest późnośredniowieczną legendą. Możliwe jest jego zdaniem co najwyżej rezydowanie w Turowie biskupa, który zajmował się organizacją działalności misyjnej w okolicach miasta. Także Kosman twierdzi, że pogląd o utworzeniu eparchii turowskiej nie ma podstaw, także z uwagi na niską pozycję Turowa, który w końcu X w. ustępował znaczeniem Pińskowi.
Zdaniem Mironowicza samodzielna eparchia turowska została erygowana nie wcześniej niż w 1088, gdy Światopełk II został księciem Turowa, którego znaczenie poważnie wzrosło w poprzedniej dekadzie. Koncepcję podziału eparchii włodzimierskiej i wyodrębnienia nowych administratur poparł także metropolita kijowski Jan II. Polityczne przyczyny erygowania administratury były znacznie istotniejsze niż czysto kościelne. Opinię Mironowicza podzielają PoppePoppe A., Biskupstwa na Rusi 988-1300 [w:] , Kosman oraz Chomik.
Funkcjonowanie w Księstwie Turowskim Granice administratury pokrywały się z granicami księstwa turowskiego. W późniejszych stuleciach czasowo w jej skład wchodziły także niektóre regiony Rusi Czarnej i południowego Podlasia. Poppe wskazywał, iż terytorium eparchii obejmowało Polesie z Brześciem i Pińskiem. Obszar ten wyznaczały rzeki Prypeć, Pina, Jasiołda, Słucz, Łań, Bobryk, Cna, Stochod, Styr, Lwa, Stwiga, Uborca i Horyń. Eparchia turowska wchodziła w skład prawosławnej metropolii kijowskiej.
Granice eparchii ulegały wielokrotnie zmianom wskutek walk między książętami ruskimi i zmianami granic między księstwami. Nie ustalono jednak, kiedy ostatecznie ustalony został nowy stały przebieg granic administratury, w szczególności z eparchią włodzimierską. Mogło to nastąpić w 1135, po tym, jak książę turowski Izasław Mścisławowicz przeniósł się z Turowa do Włodzimierza. Z pewnością w połowie XII w. eparchia włodzimierska obejmowała już część Wołynia na zachód od Horynia i Słuczy, część Polesia (w tym Słonim, Grodno, Wołkowysk, Kobryń), obszar nad środkowym Bugiem (w tym Mielnik, Bielsk i Drohiczyn). W 1237 z eparchii turowskiej do eparchii włodzimierskiej przeszło terytorium Księstwa Brzeskiego. W XII i XIII w. biskupi turowscy mogli czasowo sprawować jurysdykcję nad prawosławnymi świątyniami na południowym Podlasiu.
Niewiele informacji przetrwało o sytuacji Księstwa Turowskiego oraz eparchii turowskiej w XIII stuleciu. Wiadomo przy tym, że mimo podziału księstwa (wyodrębnienie się Księstw Brzeskiego i Pińskiego) eparchia turowska zachowała dotychczasowe granice. O sytuacji administratury w okresie najazdów tatarskich wiadomo niewiele. Nie jest jednoznacznie ustalony także moment przeniesienia jej stolicy do Pińska. Według biskupa turowskiego Stefana nastąpiło to już w 1241, podczas gdy inni autorzy sytuują to wydarzenie na I poł. XIV w., na 1440 lub nawet na początek XVI w. Nową siedzibą ordynariuszy eparchii turowskiej stał się Monaster Leszczyński. Przyczyną zmiany miejsca rezydowania hierarchów był wzrost znaczenia Pińska, jak również fakt, że miasto to dawało im większe gwarancje bezpieczeństwa w razie tatarskich ataków.
Ok. 1303 eparchia turowska przeszła z jurysdykcji metropolii kijowskiej do nowo utworzonej metropolii halickiej, obok eparchii chełmskiej, włodzimierskiej, przemyskiej i łuckiej. Po jej likwidacji w 1347 ponownie stała się częścią metropolii kijowskiej. Pretensje do eparchii turowskiej rościli sobie także władycy, rozwiązanej w 1330, metropolii litewskiej. W 1353, po reaktywacji metropolii litewskiej, biskupstwo turowskie zostało do niej włączone, razem z eparchią połocką. Osiemnaście lat później przeszła do metropolii halickiej, gdy patriarcha konstantynopolitański Filoteusz reaktywował również tę strukturę. Fakt, iż Księstwo Turowskie znalazło się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego sprawił jednak, że faktycznymi zwierzchnikami biskupów turowskich byli metropolici litewscy.
XV–XVI w. W II poł. XV w. terytorium eparchii składało się z ziem Księstwa Turowskiego, Księstwa Horodeckiego, Księstwa Pińskiego oraz dawnego Księstwa Dubrowickiego. Po podziale metropolii kijowskiej na kijowską i moskiewską eparchia turowska pozostała w jurysdykcji pierwszej z nich.
Szczególny rozwój administratury nastąpił w II poł. XV stulecia i w I poł. wieku następnego dzięki darom i nadaniom księcia Iwana Wasylewicza Jarosławowicza, a następnie jego syna Fiodora, który odziedziczył księstwo pińskie dzięki małżeństwu z Heleną Olelkowiczówną. Fiodor, fundując kolejne świątynie prawosławne, podejmował decyzje o ich wznoszeniu bez konsultacji z biskupem. Prawdopodobnie dążył w ten sposób do uzależnienia niższego duchowieństwa wyłącznie od siebie. Zaniepokojony zaistniałą sytuacją biskup turowski Wassian I przedstawił sprawę królowi Aleksandrowi Jagiellończykowi, a ten zakazał budowy cerkwi bez zgody hierarchy, zaś już istniejące polecił oddać pod jego kontrolę.
Fiodor Iwanowicz zmarł bezpotomnie w 1519. Król Zygmunt I Stary przekazał Pińsk królowej Bonie. Zarządzała ona miastem i dawnym księstwem pińskim jako starostwem. W 1522 Zygmunt Stary potwierdził przywilej Aleksandra Jagiellończyka dotyczący fundowania świątyń w eparchii. W XVI w. doszło do ukształtowania się przebiegu granic eparchii turowsko-pińskiej. W jej skład wchodził powiat piński, dawne Księstwo Dubrowickie, włości bobrykowska i wiadzka. W II połowie stulecia do eparchii włączono także dawne księstwa turowskie i horodeckie. Zwierzchność biskupa turowsko-pińskiego uznawały także niektóre parafie położone poza opisanym obszarem, lecz historycznie związane z administraturą.
Bona dbała o zachowanie w całości swojej włości w Pińsku, opiekowała się także duchowieństwem wszystkich wyznań. Nie pozwalała możnowładcom na ingerowanie w działalność eparchii turowskiej.
W połowie XVI w. prawosławie było wyznaniem zdecydowanie dominującym na obszarze Polesia.
Przejście eparchii do Kościoła unickiego
right|thumb|Archimandryta Elizeusz Pleteniecki był jednym z przywódców oporu duchowieństwa eparchii przeciwko wcieleniu administratury do Kościoła unickiego, na co zgodę wyraził biskup Jonasz Gogol Biskup pińsko-turowski Leoncjusz (urzędujący od 1588 do 1595) był zwolennikiem unii Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej z Kościołem katolickim. Był obecny na synodach w Bełzie wiosną i w czerwcu 1590 i 24 czerwca 1594 razem z biskupami Cyrylem Terleckim, Gedeonem Bałabanem i Dionizym Zbirujskim zadeklarował chęć podpisania aktu unijnego. Wierni eparchii turowskiej nie zostali poinformowani o działalności ordynariusza. 2 grudnia 1594 biskup Leoncjusz brał udział w spotkaniu delegacji biskupów prawosławnych z łacińskim biskupem łuckim Bernardem Maciejowskim, na którym ustalano szczegóły przyszłej unii. W czerwcu 1595 władyka po raz kolejny potwierdził swoją gotowość przejścia na katolicyzm przy zachowaniu obrządku wschodniego. Nigdy nie zrealizował jednak swoich planów, gdyż w tym samym roku zginął w wypadku.
Plany Leoncjusza zrealizował jego następca, biskup Jonasz Gogol, który wziął udział w soborze brzeskim w 1596 i podpisał na nim akt unii. Sobór dyzunitów obłożył go z tego powodu klątwą kościelną. Większość duchowieństwa eparchii zdecydowanie odrzuciła unię. W soborze antyunijnym brali udział przełożony Monasteru Leszczyńskiego k. Pińska Elizeusz Pleteniecki, protopopi pińscy Jan i Symeon, całe duchowieństwo parafii soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Pińsku. Również w kolejnych latach niemal wszystkie parafie i wszystkie monastery odrzucały postanowienia unii. Analogiczne stanowisko zajęła większość miejscowej szlachty.
Próby reaktywowania eparchii