thumb|Portret imaginacyjny Jaksy Gryfity ze szczytu pomnika przyściennego wzniesionego na pamiątkę fundatora, XVIII wiek, Bazylika Grobu Bożego w Miechowie Jaksa Gryfita, Jaksa z Miechowa lub Jaxa Gryfita (ur. 1120, zm. ok. 1176Data zgonu nie jest pewna, rok 1176 jest wskazany w roczniku kapitulnym krakowskim, być może 7 kwietnia lub 24 lutego, jak wskazuje "Liber mortuorum" klasztoru św. Wincentego; por. G. Labuda, Jaksa z Kopanicy – Jaksa z Miechowa...) – możnowładca małopolski, krzyżowiec i fundator klasztoru bożogrobców w Miechowie.
Życiorys Część historyków uważa go za postać identyczną z pojawiającym się w źródłach tego samego okresu Jaksą z Kopanicy, który w 1145 poślubił Agapię, córkę Piotra Włostowica. Po śmierci księcia Przybysława-Henryka, wystąpił w 1150 roku z roszczeniami do jego spuścizny zostając w 1154 księciem Stodoran i utrzymując po 1157 roku Köpenick, gdzie bił własną monetęM. Lindner "Jacza von Köpenick. Ein Slawenfürst des 12. Jahrhunderts zwischen dem Reich und Polen, Berlin 2012, by trzy lata później ulec Albrechtowi Niedźwiedziowi i schronić się w PolsceM.in. G. Labuda uważał, że Jaksa z Kopanicy i Jaksa z Miechowa nie byli tymi samymi osobami (w ślad za Janem Długoszem, który zresztą uważał, że było aż trzech Jaksów w tym czasie). Opinię, że jest to jedna osoba przedstawiali m.in. M. Gumowski, J. Bieniak, L. M. Wójcik. Por. m.in. G. Labuda, Jaksa z Kopanicy – Jaksa z Miechowa...; L. M. Wójcik, Ród Gryfitów....
Pochodzenie Jaksy nie jest pewne, choć większość badaczy przychyla się do teorii, że należał on do możnowładczego rodu Świebodziców-GryfitówTeorię tę odrzucał stanowczo A. Małecki, przychylają się jednak do niej L. M. Wójcik, J. Bieniak. Por. m.in. A. Małecki, Studya heraldyczne...; L. M. Wójcik, Ród Gryfitów..., s. 20-23.. W starszych opracowaniach pojawiało się nawet stwierdzenie, że miał być on protoplastą rodu, jednak nie jest to możliwe z uwagi na brak męskich potomkówJaksa z Kopanicy miał syna, który jednak zmarł w 1157 w Pradze. Swoją drogą, przypuszcza się, że obecność na jego pogrzebie mogła zaowocować sprowadzeniem norbertanek z Pragi do Zwierzyńca (ród Gryfitów wywodził się zapewne od jego męskich krewnych).
Być może na przełomie lat 50. i 60. XII w. ufundował klasztor norbertanek w podkrakowskim Zwierzyńcu (według tradycji pierwszą jego przełożoną miała być córka Jaksy). W 1162 wyruszył na pielgrzymkę do Ziemi Świętej, z której powrócił po roku, przywożąc ze sobą Marcina Gala, kanonika zakonu bożogrobców. Ufundował wówczas klasztor bożogrobców w Miechowie. Był też ofiarodawcą licznych majątków dla klasztoru benedyktyńskiego w Sieciechowie oraz klasztorów norbertanek w Krzyżanowicach (być może był także fundatorem tego ostatniego).
Brał aktywny udział w życiu politycznym. W 1161 uczestniczył w zjeździe możnych w Łęczycy. W 1166/1167 miał uczestniczyć wraz z synem Piotra Włostowica Świętosławem w spisku przeciwko księciu Bolesławowi Kędzierzawemu.
W XVIII w. rajcy miechowscy chcąc uczcić pamięć Jaksy, utworzyli herb miasta z połączenia godła bożogrobców z Gryfem – godłem herbu rodu Gryfitów-Świebodziców.
W zbiorach Palazzo del Bargello we Florencji znajduje się bogato dekorowany miecz, tradycyjnie wiązany z osobą Jaksy z Miechowa.
Przypisy
Literatura A. Małecki, Studya heraldyczne, t. II, Lwów 1890, s. 59-64. G. Labuda, Jaksa z Kopanicy – Jaksa z Miechowa, Polski słownik biograficzny, t. X, Wrocław 1962-1964, s. 339-341. L. M. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie — genealogia — rozsiedlenie, "Historia" CVII, Wrocław 1993, s. 12-23. S. Wrzesiński, Polscy krzyżowcy. Tajemnice średniowiecznych krucjat, Warszawa 2007.
Linki zewnętrzne S. Piwowarski, Książę Jaksa – fakty i kontrowersje
Antoni Oleszczyński, "O Polakach co słynęli w obcych i odległych krajach: opisy i wizerunki, Tom 1" (Od str. 44)
Kategoria:Gryfici-Świebodzice Kategoria:Gryfowie Kategoria:Ludzie związani ze Zwierzyńcem (Kraków) Kategoria:Polscy bożogrobcy Kategoria:Polscy krzyżowcy Kategoria:Urodzeni w XII wieku Kategoria:Zmarli w 1176