Franz Theodor Csokor (ur. 6 września 1885 w Wiedniu, zm. 5 stycznia 1969 tamże) – austriacki literat i dramaturg, zaliczany do kierunku ekspresjonizmu.
Życiorys Pochodził z zamożnej, mieszczańskiej rodziny węgierskiej, nazwisko „Csokor” oznacza bukiet kwiatów. W młodości mieszkał w miasteczku Mödling w pobliżu Wiednia, tam ukończył szkołę średnią. Studiował historię sztuki, lecz studiów nie ukończył. Już przed I wojną światową stworzył pierwsze sztuki teatralne. Lata 1913–1914 spędził w Petersburgu. Po wybuchu I wojny światowej został powołany do armii austro-węgierskiej i zatrudniony w archiwum wojskowym w Wiedniu. W 1918 przez pewien czas jako oficer c.k. armii przebywał w Krakowie, gdzie poznał małopolskie środowisko kulturalneSznajder Andrzej: O Śląsku pisał: Ach, jak smakuje siarkowe powietrze niezatrute żadnym kłamstwem..., w: „Dziennik Zachodni”, 2018-04-20, s. 27;.
W latach 1922–1928 był zatrudniony jako dramaturg w wiedeńskich teatrach Raimundtheater i Volkstheater. W tym czasie m.in. opracował również własną adaptację Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego, która miała swą premierę 1 grudnia 1923 r. na niemieckiej scenie teatru w Katowicach. Po trzynastu latach ta adaptacja wybitnego polskiego dzieła dramatycznego z sukcesem zagościła na deskach wiedeńskiego Burgtheatru.
Jako zdecydowany przeciwnik narodowego socjalizmu w roku 1933 podpisał na kongresie PEN-klubów w Dubrowniku oświadczenie, sprzeciwiające się podporządkowaniu niemieckiej sceny literackiej władzy hitlerowskiej i wykluczeniu z niej pisarzy żydowskich.
Po Anschlussie Austrii w marcu 1938 Csokor otrzymał od ambasadora Gawrońskiego antydatowane zaproszenie do Warszawy oraz polską wizę. Po kilku dniach, w pośpiechu opuścił Austrię i pociągiem przez Czechosłowację dotarł do Katowic, gdzie zatrzymał się u znanych już od dawna śląsko-niemieckich przemysłowców, Teodora i Karola Holtzów. Po miesiącu otrzymał pozwolenie na pobyt, a później również polskie obywatelstwo. Zamieszkał w Chorzowie, często przebywał też w dworku Holtzów w Mikołowie. W tym czasie, m.in. za namową Oskara Haleckiego, znanego Csokorowi jeszcze z czasów wiedeńskich, powstał jego dramat „Jadwiga”. Poświęcony on jest polskiej królowej, z której historią zapoznał się Csokor jeszcze w czasie pobytu na Wawelu w 1918 r. Pierwsze trzy sceny dramatu, w tłumaczeniu i adaptacji Witolda Hulewicza, nadało jeszcze przed wojną Polskie Radio.
W międzyczasie wyjeżdżał m.in. do Warszawy, gdzie znalazł schronienie w domu Jana Effenbergera-Śliwińskiego. Przeżył we wrześniu 1939 bombardowanie Warszawy i przez Bukareszt dostał się do Jugosławii, gdzie w roku 1941 przeżył bombardowanie Belgradu. Schronił się na dalmatyńskiej wyspie Korčula, znajdującej się pod władzą Chorwatów, później okupowanej przez Włochów. Po upadku Benito Mussoliniego w roku 1943 w ucieczce przed Niemcami dzięki pomocy partyzantów dostał się do Bari w wyzwolonej części Włoch, później w wyzwolonym Rzymie doczekał 1945 końca wojny. Został zatrudniony tam przez BBC i powrócił do Austrii 1946 w brytyjskim mundurze. W roku 1947 został wybrany na prezesa austriackiego PEN Clubu, 1968 na wiceprezesa międzynarodowego PEN-klubu. Państwo austriackie nadało mu honorowy tytuł profesora.
Od roku 1970 austriackie Centrum PEN Nadaje dorocznie nagrodę literacką jego imienia.
Odznaczenia Złoty Krzyż Zasługi (1937) Złoty Wawrzyn Akademicki (4 listopada 1937) „za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej za granicą”. Odznaka Honorowa za Naukę i Sztukę (1965)
Dzieła (wybór) Sztuki teatralne Die rote Straße (Czerwona ulica), 1918 Die Stunde des Absterbens (Godzina umierania), 1919 Gesellschaft der Menschenrechte (Towarzystwo praw człowieka), 1929 Besetztes Gebiet (Okupowany obszar), 1930 3. November 1918 (3 listopada 1918), 1936 Gottes General (Generał Boga), 1939; Kalypso, 1942 Der verlorene Sohn (Zagubiony syn), 1943. Cäsars Witwe (Wdowa Cezara), 1954 Pilatus (Piłat), 1954 Hebt den Stein ab (Podnieście kamień), 1957 Jadwiga, 1966 Der tausendjährige Traum (Tysiącletni sen), 1966 Alexander, 1969 Der Kaiser zwischen den Zeiten (Cesarz między czasami), 1969
Proza Hildebrands Heimkehr, eine deutsche Sage (Powrót Hildebranda, niemiecka saga), 1905 Schuß ins Geschäft (Der Fall Otto Eißler) (Przypadek Otto Eislera), 1925 Über die Schwelle (Przez próg), opowaidania, 1937 Der Schlüssel zum Abgrund (Klucz do przepaści), powieść, 1955 Der zweite Hahnenschrei (Drugie pianie koguta), opowiadania, 1959 Ein paar Schaufeln Erde (Kilka łopat ziemi), Opowiadania, 1965
Liryka Die Gewalten (Moce), 1912 Der Dolch und die Wunde (Sztylet i rana), 1917 Ewiger Aufbruch (Wieczne odejście), 1926 Das schwarze Schiff (Czarny statek), 1945, 1947; 1993 Immer ist Anfang (Zawsze jest początek), 1952
Autobiografie Als Zivilist im polnischen Krieg (Jako cywil na polskiej wojnie), 1940 Als Zivilist im Balkankrieg (Jako cywil na wojnie bałkańskiej), 1947 Auf fremden Straßen. 1939–1945 (Na obcych drogach), 1955 Zeuge einer Zeit: Briefe aus dem Exil 1933–1950 (Świadek czasu. Listy z azylu), 1955
Przypisy
Bibliografia Biografia Biografia Biografia Biografia
Kategoria:Austriaccy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Austriaccy poeci XX wieku Kategoria:Austriaccy prozaicy XX wieku Kategoria:Członkowie austriackiego PEN Clubu Kategoria:Dramaturdzy niemieckojęzyczni Kategoria:Emigranci polityczni Kategoria:Ludzie urodzeni w Wiedniu Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową za Naukę i Sztukę (Austria) Kategoria:Cudzoziemcy odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pisarze ekspresjoniści Kategoria:Pisarze związani z Wiedniem Kategoria:Poeci niemieckojęzyczni Kategoria:Prozaicy niemieckojęzyczni Kategoria:Urodzeni w 1885 Kategoria:Zmarli w 1969