thumb|Cesarz Konstantyn na Soborze nicejskim: palenie ksiąg ariańskich. Manuskrypt CLXV, Biblioteca Capitolare, Vercelli, ok. 825 rok n.e. Kontrowersja ariańska – termin używany na oznaczenie długoletnich sporów o ortodoksję rozpoczętych w IV w. między tzw. Wielkim Kościołem a wyznawcami arianizmu.

Przebieg Nauczanie Ariusza zostało potępione przez miejscowy synod w Aleksandrii w 319 r., a następnie odrzucone, jako sprzeczne z wiarą Kościoła, przez pierwszy od czasów apostolskich powszechny, ekumeniczny sobór chrześcijaństwa, zwany Soborem nicejskim (325 r.). Potępienie potwierdził następny Sobór powszechny – Konstantynopolitański I (381).

Atanazy Jednym z teologów współczesnych Ariuszowi, którzy najdobitniej przeciwstawiali się arianizmowi, wykazując niezgodność jego poglądów z wiarą Kościoła, był Atanazy, biskup Aleksandrii (295–373). Antyariańska argumentacja Atanazego wynikała z obserwacji prostej wiary Kościoła, który w swej praktyce modlitewnej i liturgicznej nie tylko kierował się do Ojca przez Syna, lecz również wprost do Chrystusa. Z ariańskiego punktu widzenia chrześcijanie adorowali stworzenie, czyli popełniali bałwochwalstwoAtanazy, Epistula Adelph. 3-4..

Jednym z podstawowych argumentów za boskością Syna i Ducha Świętego, był dla Atanazego nakaz misyjny Jezusa Chrystusa, w którym Pan polecił udzielać chrztu: w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego (Mt 28,19). Atanazy wykazywał, że gdyby uznać, iż arianie mają rację, wówczas sama formuła chrztu byłaby jednoczesnym poleceniem się Stwórcy i dwóm stworzeniom, co z chrztu czyniłoby hybrydę. „Nie powinniśmy być chrzczeni w imię Niepowstałego i Powstałego (…), lecz w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego”. Jak zauważył Michael Fiedorowicz, ponieważ trynitarna formuła chrztu powstała jeszcze przed kontrowersją wywołaną przez Ariusza, dlatego argument ten miał dużą siłę dowodową jako świadectwo wiary KościołaPor. W XIX w. niektórzy egzegeci z nurtu protestanckiego liberalnego, uznawali, że formuła z Mt 28,19 jest późniejszą wstawką redakcyjną i nie pochodzi od samego Jezusa. Większość egzegetów katolickich przychyla się do poglądu, że słowa te są późniejszą formułą mającą swe korzenie w słowach i woli samego Jezusa, zob. nakaz misyjny Chrystusa..

Arianizm miał wielu politycznych i niepolitycznych zwolenników, popierali go następcy cesarza Konstantyna Wielkiego oraz Euzebiusz z Nikomedii. Zanikł on prawdopodobnie ok. VII w n.e.Gregory of Tours, History of the Franks, Book II:37; H. M. Gwatkin, Studies of Arianism (2d ed. 1900); J. H. Newman, The Arians of the Fourth Century (1933, repr. 1968); J. Pelikan, The Emergence of the Catholic Tradition (1971). Sam Atanazy, w wyniku nacisków na cesarza ze strony arian, był czterokrotnie usuwany ze swej stolicy biskupiej w Aleksandrii. Za piątym razem w 369 r. wierni diecezji wymusili na cesarzu odwołanie reskryptu.

Kościoły syryjskie W Kościele syryjskim adoracja Chrystusa odgrywała rolę kryterium rozróżniania pomiędzy ortodoksyjną wiarą w Chrystusa a arianizmem, gdyż w chrześcijaństwie, podobnie jak w judaizmie, stworzenie nigdy nie może być przedmiotem adoracji, lecz tylko adoratorem, oddającym chwałę i cześć Boską [ δόξα, doksa]Por. Rz 16,27: Bogu, który jedynie jest mądry, przez Jezusa Chrystusa, niech będzie chwała na wieki wieków. Amen. Hbr 1,3: Ten /Syn/, który jest odblaskiem Jego chwały i odbiciem Jego istoty (της δόξης) Por. słownik Thayer-Strong, G 1391 δόξα: Thayer 3 c.1: Majestat, coś przynależnego Bogu; Strong: godność, chwała, cześć, wysławianie, uwielbienie.. Liturgiczna cześć Boska oddawana Chrystusowi w Kościołach chrześcijańskich świadczyła o wyznawaniu Boskiej natury ZbawicielaPor. Efrem Syryjczyk, sdf. 6,125.; hdf. 6,17; 67,23-25.Por. . Por. Słownik Thayer-Strong, G5093.. Słowo czcić (timao) występuje w Ewangelii Mateusza 15,4-5 w odniesieniu do czci ojca i matki. Natomiast w Ewangelii Jana 5 ,22-23 mowa jest o czczeniu Syna, tak jak Ojca:

Jak podawał Sozomen (400–450), arianie jeszcze za czasów Jana Chryzostoma (350–407 r.) śpiewali hymny ubliżające Trójcy ŚwiętejPor. Historia ecclesiastica, 8,8, wyd. polskie: Historia Kościoła, Warszawa 1989 r..

Hilary z Poitiers Hilary, biskup Poitiers, przeciwstawiał się arianizmowi w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Galii. Jednym z pierwszych kroków po wyborze na biskupa ok. 353 r. było przekonanie części hierarchii galijskiej, która pozostała ortodoksyjna, by ekskomunikować ariańskiego biskupa Arles Saturninusa oraz jego dwóch wybitnych sprzymierzeńców, Ursacjusza i Walensa.

W tym samym czasie napisał do cesarza Konstancjusza II ze skargą na prześladowania ze strony arian, którymi próbowali zetrzeć swoich przeciwnikówAd Constantium Augustum liber primus.. Jednak na synodzie w Biterrae (nowożytne Béziers), zwołanym w 356 r. przez Konstancjusza, by zakończyć ciągnące się spory, cesarskim reskryptem Hilary został wygnany, a następnie przewieziony z Tuluzy nad Rodanem do Frygii w Azji Mniejszej. Spędził tam na zesłaniu prawie cztery lata. Kontynuował jednak z oddali rządy swoją diecezją, pisząc jednocześnie ważne traktaty teologiczne, odnoszące się do zagadnień arianizmu, m.in. list napisany w 358 r. do biskupów semi-ariańskich Galii, Germanii i Brytanii zatytułowany De synodis albo De fide Orientalium (O wierze chrześcijan Wschodu). Wyłożył w nim prawdziwe poglądy biskupów Wschodu na temat kontrowersji nicejskiej w sprawie nauczania Ariusza. Napisał także traktat O Trójcy (łac. De trinitate libri XII)Wydanie polskie: O Trójcy Świętej; Emil Stanula (przekł.); Tadeusz Kołosowski (przekł. oprac. i wstęp), Warszawa 2005, Wyd. UKSW PSP 64, s. 415, ., w którym wyraził po łacinie subtelną teologię trynitarną języka greckiego. Traktat O synodach został uznany przez niektórych zwolenników Hilarego za zbyt łagodny wobec arian. Biskup Hilary odpowiedział na te zarzuty dziełem: Apologetica ad reprehensores libri de synodis responsa. Uczestniczył w tym czasie też w wielu synodach, m.in. w synodzie w Seleucji (359 r.), na którym zwyciężył pogląd promujący użycie słowa homoion (gr. podobny) w odniesieniu do substancji Syna, jak również zakazano na nim wszelkiej dyskusji nad boską substancją Syna. Po synodzie w Konstantynopolu w 360 r., który wraz z cesarzem Konstancjuszem II zatwierdził decyzje synodów w Ariminum oraz w Seleucji, Hilary napisał gorzki list In Constantium (Do Konstancjusza), w którym nazwał cesarza antychrystem i prześladowcą ortodoksyjnych chrześcijan.

Ambroży z Mediolanu Biskup Mediolanu Ambroży (339–397) układał hymny do liturgii mediolańskiej, wysławiające Trójcę Świętą, co spotkało się z ostrą krytyką Arian. Biskup Ambroży sam o tym wspominał w jednym ze swych kazań:

Ojcowie kapadoccy Istotną rolę w kontrowersji ariańskiej odegrali Ojcowie kapadoccy. Idąc za nauczaniem Orygenesa, w teologii Trójcy Świętej określili bardziej wyraźnie rozróżnienie między wspólną substancją (ousia) a hipostazami, czyli osobami. Dopomogli dookreślić rozumienie Ducha Świętego jako Osoby Boskiej. Bazyli Wielki napisał traktat na ten temat O Duchu ŚwiętymPolski przekład: . Nauczanie o boskości Ducha Świętego zostało podjęte i potwierdzone na Soborze konstantynopolitańskim I (381 r.) i umieszczone w Credo nicejsko-konstantynopolskim, uznawanym po dziś dzień przez wszystkie główne wyznania chrześcijańskie.

Augustyn z Hippony Na przełomie IV/V w. na Zachodzie głównym teologiem przeciwstawiającym się arianom był Augustyn z Hippony. W swoim traktacie O Trójcy Świętej kładł mocny nacisk na równość Osób boskich, widząc w umyśle człowieka stworzony obraz Trójcy, w postaci triady: poznanie-pamięć-miłość Boga. Augustyn argumentował, że Duch, jako Miłość, pochodzi zarówno od Ojca, jak i od Syna. Tymi twierdzeniami dał podstawy teologiczne dla doktryny o Filioque. Augustyn zmarł w 430 r., w czasie gdy jego miasto biskupie Hippona było oblegane przez ariańskiego króla Wandalów, Genzeryka.

Sobór chalcedoński Formuła dogmatyczna ułożona na Soborze chalcedońskim (451 r.), opisująca Jezusa Chrystusa jako jedną osobę mającą w sobie dwie natury – boską i ludzką: bez zmieszania, bez zmiany, bez podzielenia i bez rozłączenia, wyznaczała granice, poza które już nie mógł wyjść nikt, kto zajmował się chrześcijańską chrystologiąPor. .

Czasy reformacji Do koncepcji ariańskich powrócono na nowo podczas reformacji. Arianami byli bracia polscy, z którymi sympatyzowali, a nawet w pewnym sensie się z nimi identyfikowali m.in. Szymon Budny i Andrzej Frycz Modrzewski.

Współcześnie Natura relacji Ojca i Syna została również określona w Credo Ludu Bożego, ogłoszonym przez papieża Pawła VI po Soborze watykańskim II w 1968 r.:

Tło biblijne kontrowersji ariańskiej

Zarówno arianie, jak i ich przeciwnicy w uzasadnieniu swojego stanowiska teologicznego odwoływali się do autorytetu Biblii. Teksty biblijne, na które powoływały się obie strony konfliktu, można podzielić na trzy grupy: teksty, na które powoływali się tylko arianie; teksty, na które powoływali się tylko przeciwnicy arian; teksty, na które powoływały się obie strony kontrowersji, odmiennie je interpretując.

Teksty biblijne, na które powoływali się arianie Ewangelia według świętego Marka 13,32 mówi: Lecz o dniu owym lub godzinie nikt nie wie, ani aniołowie w niebie, ani Syn, tylko Ojciec. Fragment ten według Arian wskazuje, że niewiedza Jezusa świadczyła o tym, że Jezus nie jest takim samym Bogiem, jak Ojciec.

Ariusz – zgodnie z tekstem Ewangelii – mówiąc o wierze w Boga jedynego, mówił o jedynym Bogu OjcuSokrates Scholastyk, Historia Kościoła, wyd. PAX, W-wa 1986, s. 64, ; Ew. Jana 20,17.. Myślenie o Bogu jako jedynym Bogu Ojcu nie było obce nawet Bazylemu z Cezarei, który użył określenia „Jest jeden Bóg, bo jest jeden Ojciec”T.Ware, The Orthodox Church, London 1987, s. 219.

Ewangelia według świętego Marka 10,18 mówi, że sam Jezus nie uważa się za Boga Ojca, a więc tego Boga Ojca, o którym wspomina 1 Koryntian 8,6. Tekst Marka mówi: Jezus mu rzekł: Czemu nazywasz Mnie dobrym? Nikt nie jest dobry, tylko sam Bóg. Bycie dobrym Pasterzem, jakim był Ojciec w Biblii (Psalm 23), zostało przeniesione na Syna, gdyż odzwierciedlał on obraz Ojca, czyli Jego charakter (Jana 10,11; 14,7-12), ale nie wspomniano w Biblii, że jest Dobry jak Bóg, lub że jest Dobrym Bogiem.

Ewangelia według świętego Jana 20,17 mówi, że Jezus nazywa Ojca swym Bogiem, a więc według arian nie jest takim samym Bogiem, jak Ojciec. Tekst ten brzmi: Rzekł do niej Jezus: Nie zatrzymuj Mnie, jeszcze bowiem nie wstąpiłem do Ojca. Natomiast udaj się do moich braci i powiedz im: Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego oraz do Boga mego i Boga waszego.

List do Filipian 2,5-6 mówi według idei ariańskiej, która pozostała pośród Chrystadelfian, że Jezus zrezygnował z pragnienia, jakie przejawili Adam i Ewa, by być równym Bogu ('tacy jak Bóg’). Jezus według tej koncepcji nie pragnął sprzeciwiać się woli Ojca, ale oddał się jako Sługa w wykonaniu zadania, jakie na nim spoczęło. Tekst Listu do Filipian mówi, iż Jezus, „istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności, aby na równi być z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi, stawszy się podobnym do ludzi”.

List do Kolosan 1,15 i 16 powinny być czytane razem. Czyli Jezus był stworzony jako „pierworodny wobec każdego stworzenia”, albo – jak mówi Apokalipsa 3,14 – „początek stworzenia Bożego”. Ojciec nie miał początku (Psalm 90,2), Syn był początkiem stworzenia. Biblia Warszawska kontynuuje myśl ariańską, podając w Apokalipsie 3,14 odsyłacz do Księgi Przysłów 8,22 i Ew. Jana 1,3, czyli wskazując na Jezusa jako mądrość stworzoną. Jezus był według nich stworzony przez Boga (J 1,14: „jednorodzony”). Kolosan 1,15 wspomina Jezusa jako obraz Boga, dlatego kto widzi Jezusa, jakby widział Boga.

Inne wersety biblijne: Dz 2,31,32 – kto wskrzesił Jezusa, kiedy on umarł? Łk 22,41-44 – wola Boga, a wola Syna; 1 Kor 15,28 – nawet po zmartwychwstaniu Jezus był podporządkowany Ojcu;