Polskie szkoły przekładu – koncepcje przekładowe, spójne podejścia teoretyczne (oraz prowadzona zgodnie z nimi dydaktyka) w polskiej tradycji studiów nad przekładem.
Tradycyjnie teoria przekładu literackiego w Polsce opierała się na dokonywanej przez tłumaczy analizie pracy własnej lub innych, w której zamieszczane były spostrzeżenia i komentarzeElżbieta Tabakowska, Polish tradition w: Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Routledge, New York – London, 1998, s. 530.. O „szkołach przekładu” można mówić dopiero od lat 60. i 70. XX wieku, kiedy to w Poznaniu i Warszawie tworzą się ośrodki studiów nad przekładem, rozwijające własne koncepcje teoretyczne i zajmujące się dydaktyką w dziedzinie tłumaczenia. Pierwsza jednostka naukowa prowadząca badania z zakresu teorii i krytyki przekładu (przede wszystkim literackiego) to powstały w 1981 r. przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego Międzyinstytutowy Zakład Teorii Tłumaczenia, który działał do roku 1995. Jego kierownikiem był tłumacz i przekładoznawca prof. dr hab. Zygmunt Grosbart (6.06.1923 – 6.02.2002)Anna Bednarczyk, Propozycja Zygmunta Grosbarta na tle innych polskich koncepcji przekładoznawczych w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 11..
Szkoła poznańska
Zapoczątkowana przez Edwarda Balcerzana (ucznia Jerzego Ziomka), przedstawiciela literaturoznawczego nurtu badań przekładowych (w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Edward Balcerzan zajmował się m.in. problemem pól znaczeniowych w przekładzie oraz odtworzeniem stylistyki oryginału)Anna Bednarczyk, Propozycja Zygmunta Grosbarta na tle innych polskich koncepcji przekładoznawczych w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 15-17..
Główne obszary badań szkoły: tłumaczenie literackie w serii przekładowej, autoprzekład, wielojęzyczność literatury.
Inni przedstawiciele: Stanisław Barańczak, Anna Legeżyńska, Ewa Kraskowska.
Szkoła warszawska Zapoczątkowana przez Franciszka Gruczę, zwolennika lingwistycznej szkoły translatorycznej nazywanej Szkołą Lipską (Franciszek Grucza postulował, że przekład jest przekazem komunikatu)Anna Bednarczyk, Propozycja Zygmunta Grosbarta na tle innych polskich koncepcji przekładoznawczych w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 18..
W 1970 r. w Warszawie powstał Instytut Lingwistyki Stosowanej, który w latach osiemdziesiątych był jednym z głównych ośrodków badań nad przekładem tekstów nieliterackich. Instytut prowadzi działalność dydaktyczną i naukową w dwóch specjalnościach: glottodydaktycznej i tłumaczeniowejDanuta Kierzkowska, Cierniowa droga tłumacza do szkoły w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 159..
Główne obszary badań szkoły: tłumaczenie ustne i pisemne tekstów nieliterackich, kompetencje tłumacza (językowe, komunikacyjne, kulturowe), definicja ekwiwalencji w praktyce, psychologiczne aspekty tłumaczenia, dydaktyka i kształcenie profesjonalnych tłumaczy (przezwyciężenie koncepcji tłumaczenia jako sztuki niedefiniowalnej).
Inni przedstawiciele: Barbara Kielar, Andrzej Kopczyński, Zofia Kozłowska.
Stanisław Barańczak – jego wpływ na polską szkołę przekładu artystycznego Stanisław Barańczak, jako wychowanek Jerzego Ziomka i Edwarda Balcerzana, jest zazwyczaj uważany za przedstawiciela „poznańskiej szkoły” przekładu. Jego tłumaczenia wykraczają jednak poza podejście istniejących „szkół”, a na publikacjach Barańczaka z zakresu teorii przekładu nieustannie kształcą się polscy tłumacze, bez względu na język, w którym pracująOlga Glebova, Rola Stanisława Barańczaka w kształtowaniu polskiej szkoły przekładu artystycznego w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 39-49..
Ocalone w tłumaczeniu (1992) Barańczaka to jedna z najczęściej cytowanych książek w tekstach dotyczących teorii tłumaczenia. Autor porusza w niej problemy takie jak: ekwiwalencja i przekładalność, tłumaczenie polisemii i komizmu, kryteria zastosowania technik adaptacyjnych, archaizacja w tłumaczeniu itd. Jako przykłady rozwiązań poszczególnych trudności Barańczak podaje fragmenty własnych tłumaczeń. Jedną z teoretycznych propozycji Barańczaka w przekładzie poezji jest heurystyczny model tłumaczenia, którego podstawą jest pojęcie „dominanty semantycznej” (również: „dominanty stylistycznej”), czyli takiego znaczeniowego lub formalnego elementu wiersza, który jest najważniejszy, nieusuwalny i niezastępowalny. Dominantą semantyczną może być m.in. rym, składnia czy forma gatunku poetyckiego. Krytycy tego podejścia zwracają uwagę na fakt, że zakłada ono jedno „odczytanie” utworu. W rzeczywistości natomiast każdy tłumacz może wybrać inną dominantę.
Zgodnie z modelem Barańczaka w interpretacji poezji nie są potrzebne informacje biograficzne czy społeczno-historyczne.
Zobacz też tłumaczenie Traduktologia lingwistyka stosowana
Przypisy
Bibliografia Elżbieta Tabakowska, Polish tradition w Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Routledge, New York – London, 1998, s. 523-532. Anna Bednarczyk, Propozycja Zygmunta Grosbarta na tle innych polskich koncepcji przekładoznawczych w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 11-22. Danuta Kierzkowska, Cierniowa droga tłumacza do szkoły, w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 153-163. Olga Glebova, Rola Stanisława Barańczaka w kształtowaniu polskiej szkoły przekładu artystycznego, w: Między oryginałem a przekładem. Czy istnieją szkoły przekładu w Polsce?, nr IX, Kraków 2004, s. 39-49.
Kategoria:Tłumaczenie