Franciszek Tomasz Bratranek

Franciszek Tomasz Bratranek (ur. 3 listopada 1815 w Jedovnicach, zm. 2 sierpnia 1884 w Brnie) – rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1866–1867, poseł-wirylista Sejmu Krajowego Galicji I kadencji.

Biografia František Tomaš Bratranek, syn Czecha Franza i Austriaczki Anny, wywodzącej się z drobnej szlachty austriackiej, przyszedł na świat na Morawach. W 1834 wstąpił do zakonu augustianów w Brnie (klasztor św. Tomasza), będącego ośrodkiem hegliizmu zwalczanego przez ustrój Metternicha. Tu opat Cyryl Napp docenił jego możliwości intelektualne i umożliwił mu podjęcie studiów w Wiedniu. W stolicy monarchii habsburskiej spotykał się m.in. z synową Johanna Wolfganga von Goethego, Ottilie, i jej synami. W 1839 wydoktoryzował się w zakresie filozofii. W 1841 zakon wysłał go do Lwowa, gdzie pracował jako asystent profesora filozofii, Ignacego Jana Hanuša. Zaczął interesować się kulturą polską, m.in. twórczością Mickiewicza. W 1843 spędził wakacje w Berlinie, gdzie poznał m.in. Karla Augusta Varnhagena von Ense. Kontakt ze środowiskiem berlińskim sprawił, że zaczął jeszcze krytyczniej postrzegać stosunki panujące w Austrii: negatywnie oceniał cenzurę polityczną i intelektualną, chciał nawet opuścić Austrię. Po powrocie do Brna nauczał filozofii w wyższym gimnazjum. Nie afiszował się ze swoimi proheglowskimi poglądami, wiedząc, że jego poprzednik – również zakonnik – został zwolniony właśnie z tego powodu, a także ze względu na sympatyzowanie ze Słowianami.

W 1851 został zatrudniony na Uniwersytecie Jagiellońskim na stanowisku profesora i od lipca zaczął rozwijać Katedrę Germanistyki. W 1853 mianowano go profesorem zwyczajnym, w 1865 dziekanem Wydziału Filozoficznego, a w 1866/1867 został rektorem UJ. W Krakowie borykał się z trudnościami, wynikającymi z ówczesnej próby germanizacji Uniwersytetu, która pociągała za sobą opór Polaków. Był zdania, że lepsza znajomość niemieckiego będzie przydatna dla studentów w dalszym życiu zawodowym, jednak rozumiał też postawę Polaków, broniących się przed germanizacją. Uważał siebie za Niemca i Słowianina, ale przede wszystkim za kosmopolitę i obywatela świata. Gdyby musiał wybierać, czy jest Niemcem czy Słowianinem, wybrałby – jak stwierdził w swoich wspomnieniach – śmierć. W 1867 książę sasko-weimarski przyznał mu złoty Medal Zasługi. W 1876 władze austriackie nadały mu tytuł cesarko-królewskiego radcy rządowego (Regierungsrat). W Krakowie przyjęto go m.in. do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i Societas Litteraria Cracoviensis. Przeszedł na emeryturę w 1882 i powrócił do klasztoru w Brnie, gdzie przebywał do śmierci.

Dorobek naukowy Bratranek zapisał się w historii m.in. jako znawca Hegla, Goethego i pośrednik między kulturą polską i niemieckojęzyczną. W latach 1840/1841 napisał liczącą 567 stron rozprawę filozoficzną w duchu Encyklopedii Hegla. Nie opublikował jej jednak wówczas z powodów politycznych, a więc z obawy przed represjami ze strony ustroju Metternicha i zapewne kościoła katolickiego. W 1841 r. ukazała się za to jego rozprawa poświęcona estetyce, Zur Entwicklung des Schönheitsbegriffs, w której Hegel nie jest wymieniany z powodu cenzury. Jego ujęcie estetyki znajduje jednak odzwierciedlenie w dziele. Po Wiośnie Ludów Bratranek skoncentrował się na bezpieczniejszych badaniach z zakresu literaturoznawstwa i estetyki. Z okresu krakowskiego pochodzi jego wiele istotnych prac, m.in. Ästhetische Studien (1853) i Ästhetik der Pflanzenwelt (1853). Często publikował syntezy lub rozwinięcie wykładów, jak w tych przypadkach. Zajmował się estetyką natury, tzw. zieloną estetyką. Jeśli chodzi o badania literaturoznawcze, to w 1850 r. opublikował w Brnie podręcznik literatury niemieckiej pt. Handbuch der deutschen Literaturgeschichte. W 1851 r. przygotował rozprawę pt. Parallelen zwischen der deutschen und polnischen Literatur. Zdaniem Loužila i Klina stworzył tym samym podwaliny współczesnej komparatystyki. Publikował na temat swojego ulubionego poety polskiego, Wincentego Pola, co znajduje wyraz w jego rozprawie pt. Vinzent Pol (1867), a także przekłady jego twórczości. Przetłumaczył dramat Śmierć Władysława IVautorstwa Józefa Szujskiego. Istotna jest jego monografia, dedykowana synowej Goethego i wydana w Wiedniu w 1870 r.: Zwei Polen in Weimar (1829). Ein Beitrag zur Goetheliteratur aus polnischen Briefen übersetzt und eingeleitet von F. Th. Bratranek. Odnaleźć tutaj można przetłumaczone relacje z wizyty Mickiewicza i Odyńca u Goethego. W Krakowie Bratranek zajmował się głównie twórczością Goethego i publikował prace poświęcone literaturze XVIII i XIX w. Dzięki uprzywilejowanemu dostępowi do weimarskiego archiwum Goethego redagował i wydał po raz pierwszy sporą część korespondencji Goethego. Nie udało mu się jednak opublikować wszystkich przygotowanych już redakcyjnie listów – m.in. z powodu oporu wnuków pisarza.O wartości jego dzieł dla świata współczesnego świadczy najlepiej fakt, że w 2001 r. wydawnictwo Peter Lang opublikowało w czternastym tomie Hegeliany, jego rozprawę filozoficzną pt. Neue Bestimmung des Menschen (Herausgegeben nach dem Manuskript aus den Jahren 1840/41 von Klaus Vieweg und Jaromir Loužil).

Bibliografia

O. Dobijanka-Witczakowa: F. T. Bratranek über die polnische Literatur. Ein Beitrag zu den „polonica” in der Wiener Presse um die Mitte des 19. Jahrhunderts, „Zeszyty naukowe UJ. Prace Historyczne” 68, „Studia Austro-Polonica” II, Kraków 1980, s. 57–68. O. Dobijanka-Witczakowa: Franciszek T. Bratranek – budowniczy pomostów, w: Polska-Austria. Drogi porozumienia, red. K. A. Kuczyński et. al, Łódź 1999, s. 7–18. O. Dobijanka-Witczakowa: Frantisek Tomas Bratranek (1815-1884), w: Złota Księga Wydziału Filologicznego UJ, Kraków 2000, s. 50–58. B. Loewenstein: E. Klin, J. Loužil: František Tomaš Bratranek – ein polonophiler Mittler zwischen den Nationen, Zielona Góra 1987. K. Vieweg: Vorwort. Franz Thomas Bratranek – Der bedeutendste bömische Hegelianer des 19. Jahrhunderts, w: H. Schneider (red.): Franz Thomas Bratranek: Neue Bestimmung des Menschen. Herausgegeben nach dem Manuskript aus den Jahren 1840-41 von Klaus Vieweg und Jaromir Loužil. Hegeliana, Studien und Quellen zu Hegel und zum Hegelianismus, t. 14, Frankfurt am Main, Berlin et al. 2001. Biografia F. T. Bratranka na stronach Uniwersytetu w Brnie

Kategoria:Posłowie Sejmu Krajowego Galicji I kadencji Kategoria:Rektorzy Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Urodzeni w 1815 Kategoria:Zmarli w 1884 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego