Michał Szuman – postać fikcyjna, drugoplanowy bohater powieści Lalka Bolesława Prusa, lekarz, naukowiec i etnograf oraz wieloletni przyjaciel Stanisława Wokulskiego. Jest zamożnym, zasymilowanym Żydem, uczestnikiem powstania styczniowego, sceptykiem i zwolennikiem naukowego, materialistycznego wyjaśniania ludzkich zachowań. Jego zainteresowania badawcze obejmują m.in. antropologiczne badania włosów mieszkańców Królestwa Polskiego.
W interpretacjach literaturoznawczych Szuman jest przedstawiany jako jedna z najbardziej złożonych ideowo postaci Lalki. Jego racjonalizm i wiara w możliwość naukowego wyjaśnienia człowieka, zostają skonfrontowane z osobistymi doświadczeniami, których sam nie potrafi całkowicie sprowadzić do naukowych formuł. Szczególnie niejednoznaczny jest jego stosunek do kwestii żydowskiej: Szuman jednocześnie krytykuje i chwali Żydów, a jego wypowiedzi, posługujące się ironią i prowokacją, wiązane są przez badaczy z przemianami poglądów samego Prusa na asymilację i relacje polsko-żydowskie.
Fikcyjny życiorys Jest lekarzem, naukowcem i etnografem, zasymilowanym Żydem, bliskim przyjacielem Wokulskiego, którego zna od wielu lat. Zajmował się badaniami naukowymi, między innymi analizą koloru i budowy ludzkich włosów, której poświęcił opublikowaną rozprawę dotyczącą mieszkańców Królestwa Polskiego.
W młodości opowiadał się za . Zakochał się w chrześcijance i planował przyjąć chrzest, jednak po śmierci narzeczonej zrezygnował z tego zamiaru.
Doktor Szuman w młodości przeżył nieszczęśliwą miłość. Wspomniane jest też wydarzenie, które ukazuje próbę samobójczą, po której odzyskał wprawdzie równowagę psychiczną, ale pozostał mu ironiczny stosunek do rzeczywistości. Patrzy na świat poprzez pryzmat swoich doświadczeń. Tragiczne wydarzenia jego życia, obejmujące również utratę praktyki lekarskiej, wpłynęły na zmianę jego poglądów i skłoniły go do ponownego podkreślania swojej żydowskiej tożsamości.
Analiza Źródła postaci Zdaniem Ignacego Balińskiego postać Szumana wzorowana była na znanym w kręgach literackich lekarzu Stanisławie Słonimskim (ojcu Antoniego). Zygmunt Szweykowski z kolei twierdzi, że materialistyczny światopogląd Szumana wiąże go z postacią doktora Pascala z powieści Émile’a Zoli z cyklu o Rougon-Macquartach.
Interpretacje Według interpretacji Jacka Leociaka doktor Szuman jest jedną z najbardziej złożonych ideowo postaci Lalki. Choć występuje jako zwolennik rozumu, nauki i empiryzmu, jego poglądy ukształtowały również osobiste doświadczenia, zwłaszcza śmierć narzeczonej, utrata praktyki lekarskiej oraz rozczarowanie ideą asymilacji Żydów. Leociak wskazuje, że stosunek Szumana do kwestii żydowskiej pozostaje ambiwalentny. Bohater deklaruje powrót do żydowskiej tożsamości, jednak w swoich wypowiedziach jednocześnie krytykuje i pochwala Żydów. Posługuje się ironią, sarkazmem i prowokacją, przez co nie zawsze jest jasne, w jakim stopniu jego wypowiedzi należy odczytywać dosłownie. Według Leociaka poglądy Szumana odzwierciedlają ewolucję stanowiska samego Bolesława Prusa wobec kwestii żydowskiej. Bohater przeciwstawia model asymilacyjny wizji społeczeństwa zdominowanego przez ekonomiczną siłę Żydów, a zarazem rozróżnia Żydów wykształconych, związanych z nauką i postępem, od konserwatywnych przedstawicieli tradycyjnego judaizmu. Leociak zwraca uwagę, że niektóre wypowiedzi Szumana nawiązują do argumentacji obecnej w dziewiętnastowiecznym dyskursie antysemickim, choć ich interpretację komplikuje konsekwentnie stosowana przez bohatera ironia.
Maciej Michalski interpretuje Szumana jako zawiedzionego romantyka, który własne doświadczenia uczuciowe racjonalizuje za pomocą języka nauki.
Urszula Kowalczuk opisuje podejście bohaterów Lalki do Wokulskiego. Szuman próbuje określić Wokulskiego za pomocą diagnoz psychologicznych i biologicznych. Postać ta reprezentuje przekonanie, że człowieka można wyjaśnić naukowo, lecz powieść ukazuje ograniczenia takiego sposobu poznania. Podobnie Anita Czerwińska interpretuje Szumana jako przykład uczonego-humanisty, którego wiedza służy przede wszystkim diagnozowaniu mechanizmów psychologicznych i społecznych.
Cenzura W treść powieści znaczną ingerencję poczyniła cenzura, wstrzymując druk 109. odcinka Lalki (we współczesnych wydaniach rozdział ten nosi tytuł Pierwsze ostrzeżenie). Obok innych ingerencji usunięto fragment dotyczący pobytu na zesłaniu dr. Szumana i Szlangbauma po ich udziale w powstaniu styczniowym. Inni badacze zasugerowali, że jednym z powodów ocenzurowania tego odcinka mogło także być problematyczne przedstawienie w nim postaci rosyjskiego kupca Suzina.
Film W produkcjach filmowych w rolę Michała Szumana wcielili się aktorzy: Józef Pieracki (Lalka, film fabularny z 1968) i Włodzimierz Boruński (Lalka, serial telewizyjny z 1977).
W filmowej ekranizacji z 2026 roku w postać Michała Szumana wcielił się Maciej Stuhr.
Przypisy
Kategoria:Postacie z Lalki Kategoria:Fikcyjni lekarze Kategoria:Fikcyjni Żydzi Kategoria:Fikcyjni Polacy