Odkrywając wolność. Przeciw zniewoleniu umysłów – książka wydana w 2012 roku przez wydawnictwo Zysk i S-ka. Jest zbiorem kilkudziesięciu esejów największych klasyków liberalnej myśli społecznej wybranych przez prof. Leszka Balcerowicza, który opatrzył je obszernym wstępem oraz współpracowników fundacji Forum Obywatelskiego Rozwoju.
Książka w miesiąc od premiery przekroczyła liczbę 10 tys. sprzedanych egzemplarzy i tym samym trafiła na listę bestsellerów.
Geneza książki Pierwotny pomysł wydania zbioru tekstów myślicieli wolnościowych pojawił się w sierpniu 2008 r. pod roboczym tytułem „ABC wolności”. Inspiratorem wydania dzieła był profesor Leszek Balcerowicz. Zaawansowanie prac nad zbiorem nastąpiło z początkiem roku 2010, a proces przygotowań, który obejmował m.in. wybór wydawnictwa, wyselekcjonowanie ostatecznych tekstów z kilkuset pozycji, pozyskanie praw autorskich itp., zajął prawie trzy lata. Idea wydania książki wiąże się z długoterminową obywatelską kampanią zapoczątkowaną przez fundację FOR, której celem było dotarcie do kilkuset tysięcy ludzi i ponowne wprowadzenie pojęcia wolności do dyskursu publicznego w Polsce. Przez osoby związane z przygotowaniem książki jest ona rozumiana jako odpowiedź na rosnące presje roszczeniowe rozmaitych grup społeczeństwa polskiego, propagowanie idei etatystycznych w publicystyce i głównym nurcie politycznym, które stopniowo odciągają Polskę od kursu obranego w wyniku transformacji ustrojowej i planu Balcerowicza. Można ją uznać za swoisty manifest współczesnego polskiego liberalizmu i powrót do korzeni tej ideologii, po rozczarowujących działaniach ostatnich polskich rządów, które – pomimo deklarowania przywiązania do wolnościowej orientacji – często podejmowały działania skrajnie antywolnościowe. Za konsultację merytoryczną odpowiadali Błażej Moder, Piotr Ptak i Paweł Dobrowolski. Książkę udało się wydać dzięki zaangażowaniu Arkadiusza Musia (PressGlass).
Spis treści Wstęp Prof. Balcerowicz, w napisanym przezeń wstępie, przedstawił postulat obrony zagrożonych wolności. Rozpoczyna od określenia miejsca i roli państwa w rozwoju społecznym człowieka, przytacza poglądy na temat państwa wypracowane przez myślicieli na przestrzeni wieków. Największy nacisk kładzie na jeden z elementów definicji Maxa Webera – monopol na przymus. Autor zastanawia się, jaki jest optymalny poziom przymusu aby można było mówić o efektywnie działającym państwie. Odpowiedzią na takie wyzywanie jest państwo minimalne, ograniczone jedynie do niezbędnych funkcji i pozostawiające jak największy zakres wolności obywatelskich poza kontrolą polityczną. Odpowiedzią na to zagadnienie płynnie przechodzi do pytania w jaki sposób pojmować wolność, szczególnie jednostkową, która często utożsamiana jest z zakresem możliwości wyboru który sprowadza pojęcie wolności do zamożności. Zamiast tego, przybliża właściwe rozumienie wolności jako możliwych działań niezagrożonych karą – „Tym więcej wolności, im mniej zakazanych czynów w Kodeksie Karnym”. Postuluje powrót do szerokiego domniemania wolności –„ co nie jest zakazane, jest dozwolone”, kiedy to wolność ograniczana byłaby dopiero w momencie wkraczania w przestrzeń innej jednostki. Przyjęcie takiego założenia implikuje postulat całkowitej swobody umów, który łączy się z odrzuceniem państwowego paternalizmu, którego przejawami są współcześnie np. rozbudowane ustawodawstwo pracy, które wprowadza nierównowagę między stronami doprowadzając do strukturalnego bezrobocia.
Przechodząc od zagadnienia relacji wolności obywatelskich do demokracji, autor słusznie zauważa, że demokracja jest jedynie, i aż, formą pokojowej zmiany władzy politycznej, i sama w sobie w żaden sposób nie gwarantuje zachowania szerokiego katalogu wolności o których zachowanie społeczeństwo musi dbać samo. Szczególnie istotna jest wolność gospodarcza, która została naruszona min. poprzez liczne odstępstwa od zasady swobody umów i równości stron, wywłaszczenia i państwowy interwencjonizm. Aby poprawnie skonstruować dobrze działające państwo, trzeba najpierw zrozumieć naturę człowieka, która składa się ze stałych czynników: bodźców pochodzących z otoczenia oraz dążenia do realizacji własnego interesu. Autor określa taką koncepcję jako realistyczną i przeciwstawia ją utopijnym twierdzeniom często obecnym w ideologiach postulujących zawężenie katalogu wolności. Wykazuje ich błędny tok myślenia posługując się ciekawym przykładem, na którym widać, że socjalizm nie może działać w praktyce:
„Socjalizm, definiowany zgodnie z jego pierwotną ideą, to znaczy przez monopol państwowej własności, odbiera ludziom podstawowe prawo: prawo do prywatnej własności środków produkcji i już z tego powodu jest ustrojem antywolnościowym. Ale na tym sprawa się nie kończy. Trwały zakaz prywatnej przedsiębiorczości nie da się pogodzić z demokracją i związanymi z nią prawami cywilnymi. Jeśli bowiem na moment założyć, ze zaistniał demokratyczny socjalizm, to prędzej czy później – odczuwając skutki jego nieuchronnie złego funkcjonowania w gospodarce – ludzie zaczęliby się politycznie organizować, aby znieść ten zakaz. Ten polityczny nacisk zwiększałyby osoby, które mając predyspozycje do prywatnej przedsiębiorczości, nie chciałyby być skazane na państwowe posady lub karane – jako przestępcy – za podejmowanie takiej działalności. A tylko w ten sposób można, jak już wspomniałem, utrzymać monopol państwowej własności. Ta rosnąca z czasem polityczna presja musiałaby się zakończyć jednym z dwóch rezultatów: a) delegalizacja grup naciskających na liberalizację gospodarczą (a zatem dopuszczeniem tylko partii akceptujących socjalizm); to byłby koniec demokracji, czyli socjalizm demokratyczny przekształciłby się w „realny” – niedemokratyczny; b) politycznym zwycięstwem tych grup i w efekcie wprowadzeniem – w warunkach demokracji – kapitalizmu. Socjalizm nie da się więc pogodzić z wolnością polityczna i szerokimi prawami cywilnymi.”
Podsumowując, zauważa, że demokracja nie zapewnia praworządności ani nie chroni przed zalewem złego prawa. Aby się przed tym zabezpieczyć i skutecznie odpierać roszczeniowe presje, postuluje samoorganizację obywateli i większą aktywność społeczeństwa obywatelskiego.
Część I. Natura ludzka a wizja ustroju David Hume: O wolności i konieczności Adam Smith: O sprawiedliwości i dobroczynności : Niewymagająca ofiar etyka kapitalizmu Steven Pinker: Tabula rasa Mao Yushi: Paradoks moralności James Madison: Eseje polityczne federalistów : Własna korzyść a konstytucja
Część II. Państwo, demokracja, wolność John Stuart Mill: O wolności Benjamin Constant: Wolność starożytnych porównana z wolnością nowoczesną Friedrich August von Hayek: Konstytucja wolności Anthony de Jasay: Analiza fundamentów liberalizmu Benjamin Constant: Przesądy dotyczące zakresu władzy politycznej Alexis de Tocqueville: Jaki rodzaj despotyzmu zagraża demokratycznym narodom Alexis de Tocqueville: Demokracja i socjalizm Robert Nozick: Kto wybrałby socjalizm? Karl Popper: Popper o demokracji: Jeszcze raz o społeczeństwie otwartym i jego wrogach Frédéric Bastiat: Państwo Milton Friedman: Związki między wolnością ekonomiczną a wolnością polityczną James A. Dorn: Wolność gospodarcza i demokracja w Azji Wschodniej i : Polityka socjalizmu rynkowego
Część III. Państwo, własność, rynek John Stuart Mill: O podstawach i granicach zasady laisser-faire, czyli nieinterweniowania Richard Pipes: Własność jako instytucja : Własność państwowa a własność prywatna : Opodatkowanie, regulacja, konfiskata Gordon Tullock: Koszt pogoni za rentą Milton Friedman i Rose Friedman: Potęga rynku : Rynki finansowe a wolność gospodarcza : Argumenty za wolnym rynkiem Bruce Bartlett: Jak nadmiernie rozbudowane państwo zabiło starożytny Rzym : Gospodarcza rola państwa w XXI wieku
Część IV. Państwo socjalne, społeczeństwo, człowiek Leszek Kołakowski: O solidarności z małej litery pisanej Janusz Korwin-Mikke: Czym jest „sprawiedliwość społeczna”? Anthony de Jasay: Rozważania nad sprawiedliwością społeczną Alexis de Tocqueville: Raport o pauperyzmie David Kelley: Narodziny praw opiekuńczych : Przywrócić dobroczynność Charles Murray: Spoiwa wspólnoty Michael S. Gazzaniga: Przyrodniczy umysł : Państwo opiekuńcze i kultura ubóstwa : Prawa człowieka, ograniczony rząd i kapitalizm
Część V. Liberalizm – antyliberalizm Jan Winiecki: Odwieczne zderzenie wyobrażeń o tym, jak funkcjonuje świat Ludwig von Mises: Liberalizm w tradycji klasycznej Mario Vargas Llosa: Liberalizm w nowym tysiącleciu Robert Nozick: Dlaczego intelektualiści występują przeciw kapitalizmowi? Frédéric Bastiat: Co widać i czego nie widać Tom G. Palmer: Dwadzieścia mitów na temat rynków : Transformacja rozwijających się gospodarek – od planu do rynku James M. Buchanan, John Burton i Richard E. Wagner: Konsekwencje pana Keynesa Peter J. Boettke, Daniel J. Smith i Nicholas A. Snow: Już tu byłem, już to robiłem
Booktour Wraz z pojawieniem się książki na rynku fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju rozpoczęła serię wykładów otwartych prowadzonych przez prof. Leszka Balcerowicza w różnych miastach Polski. Ich celem jest zarysowanie problemów przeanalizowanych przez autorów esejów na stronach książki, przybliżenie idei stojącej za jej wydaniem oraz zwrócenie uwagi społeczeństwa na narosłe problemy państwa.
Data Miasto Miejsce wykładu 12.11.2012 Wrocław Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Uniwersytet Wrocławski 13.11.2012 Łódź Uniwersytet Łódzki 23.11.2012 Warszawa Lucid Club 06.12.2012 Olsztyn Uniwersytet Warmińsko-Mazurski 10.12.2012 Warszawa Traffic Club 18.12.2012 Warszawa Uczelnia Łazarskiego 19.12.2012 Warszawa Collegium Civitas 09.01.2013 Warszawa Uniwersytet Warszawski 10.01.2013 Poznań Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 11.01.2013 Toruń Uniwersytet Mikołaja Kopernika 23.01.2013 Kraków Uniwersytet Ekonomiczny W Krakowie, Instytut Allerhanda 21.02.2013 Rzeszów Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 22.02.2013 Warszawa Empik DH Junior 27.02.2013 Katowice Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Uniwersytet Śląski 28.02.2013 Sosnowiec IV LO im. Stanisława Staszica 28.02.2013 Gliwice Politechnika Śląska 28.02.2013 Chorzów Wyższa Szkoła Bankowa w Chorzowie 05.03.2013 Łódź Uniwersytet Łódzki, Politechnika Łódzka 08.03.2013 Lublin Katolicki Uniwersytet Lubelski, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 12.03.2013 Warszawa Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego 14.03.2013 Gdynia Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu 14.03.2013 Sopot WNE Uniwersytetu Gdańskiego 14.03.2013 Gdańsk WPiA Uniwersytetu Gdańskiego 15.03.2013 Gdynia Akademia Marynarki Wojennej 15.03.2013 Gdańsk Politechnika Gdańska 15.03.2013 Sopot Państwowa Galeria Sztuki w Sopocie
Opinie Antologia „Odkrywając wolność. Przeciw zniewoleniu umysłów” spotkała się z przychylną reakcją niektórych publicystów. Witold Gadomski z „Gazety Wyborczej” napisał, że książka stanowi idealną przeciwwagę dla dominującego obecnie w mediach i popkulturze dyskursu, wedle którego kapitalizm jest główną przyczyną ludzkich nieszczęść. Publicysta docenia, że w „Odkrywając wolność” można przeczytać zarówno o zjawisku nadużywania pojęcia wolności, jak i poznać odpowiedź na pytanie o przyczyny kryzysu gospodarczego. Według blogera Piotra Wołejki książka „powinna być lekturą obowiązkową dla każdego, kto chce uchodzić za światłego obywatela, który podejmuje decyzje polityczne w sposób kompetentny”. Dziennikarz ekonomiczny Sebastian Stodolak zaleca lekturę „Odkrywając wolność” politykom, podziwia różnorodność autorów tekstów oraz docenia Balcerowicza za ewolucję z technokratycznego podejścia do liberalizmu w stronę podejścia filozoficznego. Do antologii przychylnie odnosi się także Piotr Aleksandrowicz, który przedstawia „Odkrywając wolność” jako narzędzie walki z uległością obywateli wobec politycznych obietnic bez pokrycia: „Etatyści i socjaliści są skuteczni w zniewoleniu umysłów, bo odwołują się do powszechnych emocji deifikując państwo i wykorzystując