Iwan Ziłyński, właśc. Kowbasa lub Kobasa, imię używane w Polsce Jan, ukr. Іва́н Миха́йлович Зіли́нський, czes. Ivan Zilynskyj (ur. 22 maja 1879 we wsi Krasna w powiecie krośnieńskim (Galicja), zm. 20 kwietnia 1952 w Pradze (Czechosłowacja)) – ukraiński językoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Karola w Pradze. Ojciec czesko-ukraińskiego literaturoznawcy i folklorysty Oresta Zilynskiego.
Życiorys Urodził się w rodzinie chłopa Mykoły Kowbasy i Anny Ziłyńskiej. Uczęszczał do szkół w rodzinnej wsi, Krośnie, a od 1892 do gimnazjum ukraińskiego w Przemyślu; tu w 1900 uzyskał maturę. W latach 1900–1902 studiował teologię na Uniwersytecie Lwowskim, skąd przeniósł się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Wiedeńskiego, gdzie słuchał wykładów z filologii klasycznej, germańskiej i slawistyki (1903–1907). Był uczniem Vatroslava Jagicia, Václava Vondráka, Olafa Brocha. W 1907 w Wiedniu uzyskał doktorat na podstawie rozprawy Entwurf der Phonetik der kleinrussischen Dialekte in Oesterreich-Ungarn. Pracował jako gimnazjalny nauczyciel języka niemieckiego, ukraińskiego i łacińskiego w Brzeżanach, Stanisławowie i Lwowie (1907–1914, 1921–1926). W latach 1922–1924 był wykładowcą w Tajnym Uniwersytecie Ukraińskim we Lwowie.
W czasie I wojny światowej został zmobilizowany do armii austro-węgierskiej (1914–1918), następnie zaciągnął się do armii atamana Symona Petlury (1918–1920).
W roku akademickim 1926/1927 otrzymał stanowisko zastępcy profesora w Seminarium (katedrze) Języków Ruskich Studium Słowiańskiego UJ, którą następnie kierował. W 1931 uzyskał na UJ habilitację na podstawie rozprawy Opis fonetyczny języka ukraińskiego, po czym w 1933 został docentem, a w 1934 profesorem nadzwyczajnym języków ruskich (profesury zwyczajnej, o której nadanie władze UJ zwróciły się do ministra WRiOP w 1938, prawdopodobnie nie otrzymał).
W 1939 został aresztowany w ramach Sonderaktion Krakau, szybko jednak odzyskał wolność. W czasie okupacji był działaczem oficjalnych organizacji ukraińskich: przewodniczącym Rady Naukowej przy Ukraińskim Komitecie Centralnym, kierownikiem Wydawnictwa Ukraińskiego. W 1944 wyjechał do Pragi. Po wojnie został profesorem zwyczajnym slawistyki na Uniwersytecie Karola.
Był członkiem Komisji Językoznawstwa Polskiej Akademii Umiejętności, członkiem zwyczajnym Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (w latach 1930–1933 wchodził w skład Zarządu PTJ), Komisji Dialektologii Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie, członkiem czynnym Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie, członkiem zwyczajnym Österreichische Gesellschaft für experimentelle Phonetik w Wiedniu, członkiem International Society of Experimental Phonetics w Londynie oraz Komisji dla badań zagadnień polsko-ukraińskich w Ukraińskim Instytucie Naukowym w Warszawie.
Działalność naukowa Zainteresowania naukowe Iwana Ziłyńskiego obejmowały zasadniczo dialektologię, fonetykę i fonologię gwar ukraińskich oraz języka literackiego. Badania terenowe nad żywym językiem ukraińskim rozpoczął jeszcze w czasie studiów filologicznych, głównie dzięki poznaniu norweskiego slawisty Olafa Brocha. W 1911 wziął udział w zorganizowanej przez Imperatorską Akademię Nauk w Petersburgu ekspedycji naukowej, której celem było zbadanie mowy ludu Prawobrzeżnej Ukrainy. Badań terenowych nie przerwał nawet w czasie odbywania służby wojskowej i kontynuował je jako profesor UJ. Opublikował m.in.:
Дещо з фонетики українських говорів, „Січ” (Lwów) 1908. Проба упорядкування українських говорів, „Записки наукового товариства ім. Шевченка”, Lwów 1913. Львів чи Заблудів? У справі ґенези перехідного заблудівського говору на українсько-білоруському пограніччі, „Стара Україна” (Lwów) 1924. Małoruskie (ukraińskie) dialekty na mapie Moskiewskiej Dialektologicznej Komisji, „Rocznik Slawistyczny” 1925. До питання про діалектологічну класифікацію українських говорів, „Записки наукового товариства ім. Шевченка”, Lwów 1926. Samogłoski nosowe w gwarze wsi Krasna w powiecie krośnieńskim, „Prace Filologiczne” 1927. Так зване „sandhi” в українській мові, [w:] Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski, Kraków 1928. З фонетичних студій. У справі лябіялізації та веляризації в українській і в декотрих інших слов'янських мовах, „Lud Słowiański” 1930. Ukraińskie spółgłoski wargowe w porównaniu z polskiemi i rosyjskiemi, „Prace Filologiczne” 1931. Opis fonetyczny języka ukraińskiego, Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności, 1932. (tłumaczenie na język angielski: Ivan Zilyns'kyj, A phonetic description of the Ukrainian language, transl. and rev. according to the author's emendations by Wolodymyr T. Zyla and Wendell M. Aycock, Cambridge, Mass.: Harvard Ukrainian Research Institute, 1979). Карта українських говорів с поясненнями в українській, польській та французькій мові, Warszawa 1933. Лемківська говірка села Явірок, „Lud Słowiański” 1934. Взаємовідносини між українською та польською мовою, „Записки наукового товариства ім. Шевченка”, Lwów 1937. Питання про лемківсько-бойківську мовну границю, „Lud Słowiański” 1937. Границі бойківського говору, „Літопис Бойківщини” (Sambor) 1938. Географія української мови, [w:] Географія українських і сумежних земель, опрац. і зред. В. Кубійович, Lwów–Kraków 1938 (wyd. II – 1943). Український правопис, Kraków 1941, 1942, 1943 (4 wydania, od 3. rozszerzone). W latach 1931, 1933, 1936, 1937 publikował w krakowskim „Roczniku Slawistycznym” (t. X–XIII) omówienia bibliograficzne prac językoznawczych, wydrukowanych w języku ukraińskim w latach 1929–1936. W 1975 ukazały się Studia nad dialektologią ukraińską i polską (z materiałów b. katedry języków ruskich UJ), opracowane i przygotowane do druku przez Mieczysława Karasia („Zeszyty Naukowe UJ” nr CCCLXXVI: Prace językoznawcze, zeszyt 44). W 2008 w Gorlicach nakładem Zjednoczenia Łemków (Об'єднання лемків) ukazał się wybór prac językoznawczych Ziłyńskiego, dotyczących Łemkowszczyzny: Праці про говірки Лемківщини (від Попраду до Ослави), вступ та ред. Михайло Лесів, зібрав і до друку підгот. Володимир Пилипович. W 2008 wydano korespondencję Ziłyńskiego z ukraińskim językoznawcą Iwanem Pańkewyczem: Листування Івана Зілинського з Іваном Панькевичем (1913–1951), упоряд., вступна ст., прим. М. Мушинка, Nowy Jork–Preszów: Наукове товариство ім. Шевченка в Америці, Наукове товариство ім. Шевченка у Словаччині, Асоціація україністів Словаччини, 2008.
Upamiętnienie Życiorys oraz opis badań fonologicznych i dialektologicznych Ziłyńskiego zawiera broszura: К. Кисілевський, Іван Зілинський, Winnipeg: УВАН, 1962. W 1994 ukazał się zadedykowany Ziłyńskiemu tom prac przygotowanych do druku na 60-lecie jego urodzin i 30-lecie pracy naukowej w 1939 (wówczas nie wydany): Збірник пам'яті Івана Зілинського (1879–1952). Спроба реконструкції втраченого ювілейного збірника з 1939 р., ред. Юрій Шевельов, Олекса Горбач, Микола Мушинка, Nowy Jork–Paryż–Sydney–Toronto–Lwów: ВЦ НТШ.
Przypisy
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Wiedeńskiego Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki Kategoria:Ofiary Sonderaktion Krakau Kategoria:Uczestnicy I wojny światowej (Austro-Węgry) Kategoria:Ukraińscy językoznawcy Kategoria:Ukrainoznawcy Kategoria:Urodzeni w 1879 Kategoria:Wykładowcy ukraińskiego gimnazjum akademickiego we Lwowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Karola Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Zmarli w 1952 Kategoria:Żołnierze Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej