Pomnik Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego

thumb|Gwiazda Dawida wewnątrz pomnika thumb|Tablice pamiątkowe Pomnik Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego – monument znajdujący się przy ul. Prostej 51 na warszawskiej Woli, upamiętniający ewakuację grupy żydowskich powstańców z warszawskiego getta na stronę „aryjską” w maju 1943.

Historia 1 maja 1943 na polecenie dowództwa Żydowskiej Organizacji Bojowej Zygmunt Frydrych i Symcha Ratajzer-Rotem „Kazik” przedostali się na stronę „aryjską” w celu przygotowania ewakuacji pozostałych przy życiu żydowskich powstańców. 8 maja z pomocą dwóch polskich pracowników miejskich wodociągów Ratajzer wrócił kanałami do getta w poszukiwaniu ocalałych. W jednym z kanałów spotykał grupę ok. 10 bojowców, próbujących znaleźć drogę wyjścia z podpalonej przez Niemców dzielnicy zamkniętej. „Kazik” nakazał zebranie wszystkich pozostałych przy życiu powstańców i wspólną ewakuację kanałami. W zorganizowaniu akcji pomógł członek Gwardii Ludowej Władysław Gaik „Krzaczek”.

W nocy z 8 na 9 maja 1943 grupa kilkudziesięciu powstańców zeszła do kanału włazem znajdującym się przy ulicy Franciszkańskiej. Po kilku godzinach dotarli w umówione miejsce pod jeden z włazów prowadzących do kanału biegnącego pod ulicą Prostą. 9 maja ewakuacja okazała się niemożliwa, m.in. z powodu trudności ze zdobyciem środków transportu.

10 maja o godz. 10.00 w pobliże włazu podjechała ciężarówka wynajęta przez Władysława Gaika w firmie transportowej, rzekomo do przewozu mebli. Wycieńczeni żydowscy powstańcy na oczach przechodniów wydostali się z kanału. Nie wszyscy zostali jednak ewakuowani, ponieważ kilka osób odłączyło się od grupy i w chwili ewakuacji nie było ich przy umówionym włazie. Auto z powstańcami odjechało w kierunku Łomianek.

Według niektórych źródeł, bojowcy spędzili w kanałach 48 godzin. Wśród uratowanych byli m.in. Cywia Lubetkin, Tosia Altman, Michał Rozenfeld i Marek Edelman.

Według relacji Symchy Ratajzera, właz do kanału znajdował się na ulicy Prostej, w odległości ok. 100 metrów od skrzyżowania z ulicą Żelazną. Zdaniem Marka Edelmana ciężarówka zatrzymała się „na zbiegu ulic Łuckiej, Prostej i Wroniej”.

Opis Autorami pomnika są architekci Konrad Kucza-Kuczyński i Jan Kucza-Kuczyński oraz rzeźbiarz Maksymilian Biskupski. Centralnym punktem założenia jest rzeźba, mająca formę odlanego z brązu, ściętego skośnie walca o wysokości ok. 2 metrów, symbolizującego wejście do kanału. Wewnątrz znajduje się wykonana z prętów Gwiazda Dawida, a na ścianie umieszczono metalowe stopnie, do których przytwierdzone są wyrzeźbione ludzkie dłonie. Kompozycję zamykają umieszczone ukośnie po obu stronach rzeźby tablice pamiątkowe wykonane z czarnego granitu. Na tablicach po prawej stronie widnieje napis w językach polskim, angielskim i hebrajskim o treści:

Na tablicach po lewej stronie umieszczono nazwiska 37 żydowskich bojowców, których ewakuowano 10 maja 1943. Nazwiska podzielono na trzy grupy: tych, którzy wyszli z kanałów i przeżyli wojnę, tych, którzy wyszli i zginęli później, oraz tych, którzy zginęli w czasie ewakuacji. W ostatniej kolumnie umieszczono nazwiska osób – organizatorów akcji.

Wyszli i przeżyli wojnę Wyszli i zginęli później Zostali w kanale Organizowali Roman BornsteinTuwia Borzykowski „Tadek"Marek EdelmanChaim FrymerMasza Glajtman-PutermilchPnina Grynszpan-FrymerChana Kryształ-Frykszdorf „Hanka”Cywia Lubetkin Tosia AltmanSzlomo AltermanHirsz BerlińskiJanek Bilak „Bielak”Abrasza BlumGuta BłonesElizer Błones „Lusiek”Jurek BłonesFajga GoldsteinMerdek Growas Cypora GutsztatAdek JankielewiczJulek Junghajzer „Joel”Izrael Kanał „Mietek”Josef LimanMichał Rozenfeld „Michał Biały”Abram StolakDow SzniperJanek Szwarcfus „Janek Biały”Juda Wengrower „Węgrower” Menachem Bigielman „Bejgelman”Sewek DuńskiJechiel Górny „Jur”Adolf HochbergLejb Jaszyński „Jasiński”Bronka Manulak/Manelak/ManalekLejb RoztowskiSzlamek SzusterPnina Zandman Simcha Rotem „Kazik”Tadek SzejngutWładysław Gaik „Krzaczek”Rysiek MoselmanJurek ZołotowWacek thumb|180px|Linie prowadzące do włazu na ul. Prostej Dla podkreślenia historycznego kontekstu miejsca zastosowano rozwiązanie architektoniczne analogiczne, jak w przypadku upamiętnienia z okresu powstania warszawskiego znajdującego się na placu Krasińskich w Warszawie: przedłużeniem osi tablic pamiątkowych są linie umieszczone na chodniku, zbiegające się przy włazie na jezdni ulicy Prostej, którym 10 maja 1943 wyszli z kanałów żydowscy bojowcyW podobny sposób został upamiętniony właz do kanału znajdujący się na ulicy Długiej przy skrzyżowaniu z ulicą Miodową, którym 2 września 1944 do Śródmieścia i na Żoliborz ewakuowało się kilka tysięcy powstańców – obrońców Starego Miasta..

W uroczystości odsłonięcia pomnika 13 maja 2010, uczestniczyli ostatni żyjący uczestnicy wydarzeń z 1943 – Symcha Ratajzer-Rotem i Pnina Grynszpan-Frymer.

18 kwietnia 2013, w przeddzień 70. rocznicy powstania w getcie warszawskim, przy pomniku odsłonięto tablicę upamiętniającą kanalarzy Wacława Śledziewskiego i Czesława Wojciechowskiego.

Pomnik powstał z inicjatywy Stowarzyszenia Dokumentacji i Upowszechniania Dorobku Kultury Żydów Europy Środkowej i Wschodniej „Pamięć Diaspory”.

Zobacz też Kopiec Anielewicza Pomnik Bohaterów Getta Pomnik partyzantów oddziału GL im. Mordechaja Anielewicza w Warszawie Trakt Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Zdjęcia z uroczystości odsłonięcia pomnika na stronie Ministerstwa Spraw Zagranicznych

Kategoria:Powstanie w getcie warszawskim Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego Kategoria:Dziedzictwo kulturowe Żydów w Warszawie Kategoria:Mirów (Warszawa) Kategoria:Pomniki w Polsce odsłonięte w 2010