thumb|Herb gminy na skwerze w Nowej Wsi Wielkiej thumb|Urząd Gminy Nowa Wieś Wielka thumb|Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Nowej Wsi Wielkiej (1867) thumb|Kościół Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Brzozie (1937) thumb|Kościół Matki Bożej Królowej Polski (1876) w Dąbrowie Wielkiej thumb|Zespół Baz Paliw nr 2 OLPP Nowa Wieś Wielka thumb|Puszcza Bydgoska przy drodze z Piecek do Bydgoszczy thumb|Dąbrowa świetlista w rezerwacie Dziki Ostrów thumb|Tablica informacyjna rezerwatu Tarkowo thumb|Nowy Kanał Notecki thumb|Plaża w Chmielnikach thumb|Ośrodek wypoczynkowy w Prądocinie thumb|Kąpielisko w Pieckach thumb|Wiadukt magistrali węglowej nad drogą leśną koło Łażyna thumb|Łąki nadnoteckie w Olimpinie thumb|Zabudowa z okresu międzywojennego w Brzozie thumb|Hotel Brzoza (****) thumb|Pomnik Powstańców Wielkopolskich w Brzozie thumb|Nowy Kanał Notecki, w tle pałacyk myśliwski Skórzewskich w Brzozie-Mochyłku thumb|Opuszczony cmentarz poewangelicki w Leszycach thumb|Zanikła wieś Łażyn w Puszczy Bydgoskiej – tablica pamiątkowa błogosławionego Kościoła rzymskokatolickiego Czesława Jóźwiaka Nowa Wieś Wielka – gmina wiejska w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim. W latach 1975–1998 gmina administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.
Siedzibą gminy jest Nowa Wieś Wielka. W 2010 roku gmina stanowiła 10,6% powierzchni i 8,5% ludności powiatu bydgoskiegoStudium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego gminy Nowa Wieś Wielka – tekst jednolity 2010, zmiana studium 2013/2014..
Położenie Gmina Nowa Wieś Wielka położona jest w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim. Od północy sąsiaduje z Bydgoszczą, od zachodu z gminami Białe Błota i Łabiszyn, od południa z gminą Złotniki Kujawskie, a od wschodu z gminami: Rojewo i Solec Kujawski.
Położenie gminy, w pobliżu aglomeracji miasta Bydgoszczy sprzyja rozwojowi budownictwa mieszkaniowego, rzemiosła, usług, handlu.
Warunki naturalne Gmina Nowa Wieś Wielka położona jest w całości w mezoregionie Kotlina ToruńskaŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996.. Występują w niej dwie strefy fizjograficzne. Część północna i wschodnia położona jest na wysokim tarasie pradolinnym o wysokości bezwzględnej 70–75 m n.p.m., silnie zwydmionym, a na południu opartym o krawędź kujawskiej wysoczyzny morenowejOpracowanie ekofizjograficzne dla terenu gminy Nowa Wieś Wielka.. Ta część gminy porośnięta jest zwarcie Puszczą Bydgoską i zajmuje pole wydm śródlądowych (mikroregion Wydmy Puszczy Bydgoskiej) o wysokościach względnych dochodzących do 30 m, a bezwzględnych – ponad 100 m n.p.m. Drugi kompleks wydm występuje w zachodniej części gminy, w okolicy Nowego Smolna i Kobylarni oraz Jakubowa, gdzie maksymalne wysokości dochodzą do 89 m n.p.m.
Część południowo-zachodnia gminy leży w obrębie obniżenia, który 12 tys. lat temu stanowił południowy szlak odpływu wód w Kotlinie Toruńskiej. Po przełomie Wisły pod Fordonem odpływ wód uległ zahamowaniu, teren uległ zabagnieniu, a miejscami pokrył się kilkumetrową warstwą torfów. Szlak odpływu został wykorzystany przez Zieloną Strugę kierującą się do Wisły oraz silnie meandrującą Noteć, którą w XIX wieku „wyprostowano” przez budowę Kanału Górnonoteckiego i Nowego Kanału Noteckiego. Obszary podmokłych łąk i torfowisk w okolicach wsi Dąbrowa Wielka, Dziemionna, Kolankowo, Kobylarnia i Brzoza poprzecinano siecią rowów melioracyjnych, służących odwadnianiu gleb w czasie roztopów i nawadnianiu w okresach bezopadowych. Na skraju Puszczy Bydgoskiej i doliny Noteci położone są szlaki komunikacyjne (droga, kolej) oraz większość jednostek osadniczych gminy. Największe z nich to Brzoza i Nowa Wieś Wielka, pełniące funkcję lokalnych centrów ze względu na lokalizacje instytucji publicznych, usług oraz największą liczbę mieszkańców.
Na terenach leśnych w gminie występują obniżenia wytopiskowe z glebami organogenicznymi, użytkowane jako łąki, oraz wypełnione wodą np. jezioro Jezuickie. We wschodniej części gminy w pasie Chrośna – Leszyce – Dobromierz zlokalizowany jest ostaniec erozyjny w Kotlinie Toruńskiej, zbudowany z glin piaszczystych i wyniesiony około 8–10 m wyżej niż poziom terasy pradolinnej.
Najwyższy punkt gminy 109 m n.p.m. znajduje się na szczycie wydmy śródlądowej w Puszczy Bydgoskiej na wschodniej granicy gminy (nad Łąkami Studzienieckimi), a najniższy na zachodzie w rejonie Kobylarni (68,4 m n.p.m.) w dolinie Noteci.
Gmina charakteryzuje się mało urodzajnymi glebami. Około 70% obszaru zajmują piaski eoliczne, nadające się jedynie do upraw leśnych. Fragmenty lepszych gleb znajdują się w rejonie występowania glin zwałowych koło Leszyc i Dobromierza, natomiast w obniżeniu Noteci i Zielonej Strugi wykształciły się torfy niskie oraz namuły organiczno-mineralne.
Przez gminę przebiega wododział rozdzielający dorzecza Odry i Wisły. Okolice wsi Dąbrowa Wielka i Leszyce należą do zlewni Wisły, zaś Nowa Wieś Wielka, Brzoza, Prądocin i tereny położone dalej na zachód w zlewni Odry. Wody powierzchniowe spływają do Wisły ciekiem Zielona Struga, zaś do Odry wody odpływają za pośrednictwem Nowego Kanału Noteckiego, który uchodzi do Noteci i dalej do Warty. Wydmy Puszczy Bydgoskiej stanowią w większości teren bezodpływowy, a opady atmosferyczne zasilają wody podziemne.
Największym zbiornikiem wodnym w gminie jest jezioro Jezuickie (146 ha, 10 m głębokości). Z uwagi na otoczenie lasem oraz bliskość Bydgoszczy, stanowi centrum rekreacyjne, wykraczające zasięgiem oddziaływania poza granice gminy. Dopływem jeziora jest Kanał Złotnicki, który bierze początek na Równinie Inowrocławskiej i przepływa w pobliżu Nowej Wsi Wielkiej, zaś odpływem – Jezuicka Struga, kierująca się do Nowego Kanału Noteckiego.
Gmina położona jest poza zasięgiem naturalnym takich drzew jak: buk, jodła pospolita, modrzew europejski i polski, brekinia oraz świerk pospolity.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2005 gmina Nowa Wieś Wielka ma obszar 148,47 km², w tym: użytki leśne: 62% użytki rolne: 27% Gmina Nowa Wieś Wielka należy do najbardziej zalesionych gmin województwa kujawsko – pomorskiego.
Wójtowie Jacek Kruszyna (2002–2006) Wojciech Oskwarek (2006–2024) Zbigniew Wiśniewski (od 2024)
Miejscowości Miejscowości w gminie pochodzą historycznie z trzech okręgów. Większość z nich ze stolicą gminy włącznie należała zawsze do powiatu bydgoskiego, a w czasach I Rzeczypospolitej była uposażeniem starostwa bydgoskiego. Są to Nowa Wieś Wielka, Brzoza, Dąbrowa Wielka, Dobromierz, Leszyce, Nowa Wioska oraz osady niesołeckie: Chmielniki, Dębinka, Emilianowo, Łażyn, Piecki, Stryszek. Część miejscowości położonych w południowej części gminy pochodzi z dawnego powiatu inowrocławskiego, choć w czasach staropolskich należały one do powiatu bydgoskiego. Są to Januszkowo, Jakubowo, Kolankowo, Dziemionna i Tarkowo Dolne. Z kolei miejscowości położone w pobliżu Brzozy, lecz na lewobrzeżu starej Noteci, należały w XIX wieku do powiatu szubińskiego i majątku Skórzewskich z Lubostronia. Są to Kobylarnia, Nowe Smolno, Olimpin i niesołecka Wałownica.
Gminę Nowa Wieś Wielka zamieszkuje blisko 9 tys. mieszkańców, w większości osiedlonych w dwóch miejscowościach: w Brzozie – 3,1 tys. i w Nowej Wsi Wielkiej – 2,4 tys. oraz w przylegających do nich Olimpinie – osiedlu oraz Dziemionnie. W pozostałych miejscowościach mieszka jedynie 25% ludności gminy. Do większych z nich zaliczają się: Prądocin (461 osób), Tarkowo Dolne (368), Kobylarnia – (313). Największą dynamikę wzrostu ludności notuje położona stosunkowo blisko Bydgoszczy wieś Brzoza.
W strefie oddziaływania Brzozy zamieszkuje około 53% mieszkańców gminy, a w strefie Nowej Wsi Wielkiej około 47%. Chmielniki i Prądocin w pobliżu jeziora Jezuickiego pełnią wyspecjalizowane funkcje obsługi rekreacji i wypoczynku mieszkańców Bydgoszczy.
Gęstość zaludnienia odniesiona do powierzchni obszaru gminy pomniejszonej o powierzchnię lasów, łąk i pastwisk wynosi 160 osób/km² i jest prawie 2-krotnie wyższa od średniej dla obszarów wiejskich województwa
Zasoby naturalne Na terenie gminy Nowa Wieś Wielka występują udokumentowane złoża kruszywa naturalnego oraz torfu w rejonie doliny Nowego Kanału Noteckiego oraz Dziemionnej. Ze względów ekologicznych użytkowane są jako trwałe użytki zielone.
Rolnictwo Gmina Nowa Wieś Wielka posiada mało korzystne uwarunkowania przyrodnicze do rozwoju rolnictwa. Użytki rolne w gminie charakteryzują się niskim udziałem gruntów ornych (48%) i odznaczają się słabą jakością. Łącznie w gminie Nowa Wieś Wielka jest 1932 ha gruntów ornych, 1726 ha łąk, 327 ha pastwisk oraz 9177 ha lasów. Wśród gruntów przeważają gleby V klasy bonitacyjnej – 56% oraz klasy VI – 36%. Tylko 7% jest gleb klasy IV oraz zaledwie 26 ha gleb klasy III – w sołectwie Leszyce. Sporą powierzchnię zajmują łąki i pastwiska (52% użytków rolnych, 14% powierzchni gminy). Najwięcej gruntów rolnych znajduje się na terenie wsi: Dąbrowa Wielka, Leszyce, Tarkowo Dolne i Prądocin.
Leśnictwo Niemal dwie trzecie powierzchni gminy zajmują lasy, należące do Puszczy Bydgoskiej. Są one miejscem masowego wypoczynku bydgoszczan. Zarząd nad lasami w północno-zachodniej części gminy pełni Nadleśnictwo Bydgoszcz, a w części centralnej i wschodniej – Nadleśnictwo Solec Kujawski. Łącznie lasy w gminie obejmują 93,2 km², w tym lasy prywatne – 116 ha. Są one przyporządkowane administracyjnie do leśnictw: Dębinka, Dobromierz, Leszyce, Nowa Wieś, Brzoza, Emilianowo, Smolno, Bielice i Zielonka. W miejscowych lasach występuje 11 typów siedliskowych, z czego typem dominującym jest bór świeży. Głównym gatunkiem lasotwórczym jest sosna zajmująca 95% powierzchni leśnej. Zbiorowiska boru mieszanego, a lokalnie także ubogich grądów i łęgów występują w rejonie Dębinki, Leszyc i Dąbrowy Wielkiej oraz w zachodniej części gminy. Na wschód od zanikłej wsi Łażyn znajduje się leśny rezerwat przyrody, chroniący 150-letni bór sosnowy, a koło Brzozy – rezerwat Dziki Ostrów chroniący dąbrowę świetlistą.
Transport Linia międzygminna Linia 99 Plac Kościeleckich – Rondo Kujawskie – Rondo Inowrocławskie – Jana Pawła II/Ziemska – Jana Pawła II/Wąbrzeska – Stryszek (NŻ) – Brzoza – Chmielniki I (NŻ) – Chmielniki / Plaża – Prądocin – Januszkowo – Nowa Wieś Wielka
Transport drogowy Podstawowy układ drogowy w gminie tworzą: 2 drogi krajowe, 3 drogi wojewódzkie i 7 dróg powiatowych. Układ ten uzupełniony jest siecią dróg gminnych.
Przez teren gminy przebiegają następujące drogi: nr 10, nr 25 na długości 15,5 km, a także droga wojewódzka nr 256 (Brzoza-Mogilno) na długości 5,8 km, 274 (dojazd do stacji Bydgoszcz Emilianowo) i 275 (dojazd do stacji PKP Brzoza Bydgoska z drogi krajowej nr 25).
W Stryszku znajduje się węzeł drogowy Bydgoszcz Południe, w którym łączą się drogi ekspresowe S5 i S10.
Transport kolejowy Przez gminę z południa na północ przebiega magistrala węglowa, która w Nowej Wsi Wielkiej rozgałęzia się na dwie linie kolejowe: nr 131 (Chorzów Batory – Tczew) ze stacjami w Nowej Wsi Wielkiej, Chmielnikach i Brzozie, nr 201 Nowa Wieś Wielka – Bydgoszcz Wschód ze stacją Bydgoszcz Emilianowo
Demografia Dane z 31 grudnia 2010Portret miejscowości statystycznych w gminie Nowa Wieś Wielka (powiat bydgoski, województwo kujawsko-pomorskie) w 2010 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 8780 100 4516 51,4 4264 48,6Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 59,1 30,4 28,7
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców gminy Nowa Wieś Wielka w 2014 roku
Gospodarka W 2010 r. w gminie zarejestrowanych było prawie 1 tys. podmiotów gospodarczych, a bezrobocie było niższe niż w regionie i kraju. Około 85% podmiotów gospodarczych stanowią firmy osób fizycznych, wśród których przeważają działające w sferze handlu, budownictwa i transportu. W gminie prowadzi działalność ok. 60 spółek handlowych, w tym kilkanaście z udziałem kapitału zagranicznego.