Zamek w Chrzelicach – ruiny gotycko-barokowego zamku znajdującego się we wsi Chrzelice na ziemi prudnickiej, w gminie Biała, w powiecie prudnickim, w województwie opolskim, około 18 km od Prudnika.

Historia

Zamek gotycki (XIV-XV wiek) Zamek został wzniesiony w 1 połowie XIV wieku, a jego najstarszą częścią była cylindryczna wieżaLegendziewicz Andrzej, Od średniowiecznej warowni do barokowej rezydencji – historia powstania i przekształceń zamku w Chrzelicach, „Opolski Informator Konserwatorski”, 11/2013, s.87-100.. Wykorzystano miejsce po grodzisku z przełomu IX i X wieku, bądź starszego. Usytuowany między stawem na zachodzie a strumieniem i moczarami na wschodzie stanowił część linii obronnej złożonej z warowni na szlaku handlowym z południowego wschodu na północny zachód. Linię tworzyły również m.in.: Moszna, Ogiernicze i Przechód. Kolejnym etapem rozbudowy, było wzniesienie w 2. połowie XIV wieku murowanych murów na planie trapezu z wjazdem od południa. Wraz z nimi w południowo-zachodnim narożniku powstał trzykondygnacyjny budynek mieszkalny.

Według ustaleń historyka ziemi prudnickiej, Eryka Murlowskiego, pod koniec stycznia 1291 dowództwo w warowni w Chrzelicach przejął rycerz Dirsco Staruncza, podwładny księcia Bolka I opolskiego. Pierwszy znany dokument wspominający osadę Chrzelice pochodzi z czerwca 1316. W kwietniu 1336 książę Bolesław II opolski zatwierdził i darował panom z Prószkowa dobra prószkowskie, do których należały także dobra chrzelickie, mimo że znajdowały się na ziemi prudnickiej.

Najstarsza wzmianka o zamku pochodzi z 9 sierpnia 1380 w zamku i dotyczy umowy sprzedaży jaką zawarł książę Henryk I niemodlińskiA. Weltzel, Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku (tłum. Geschichte der Stadt Neustadt in Oberschlesien, Neustadt 1870), Prudnik

2005, s.36.. Po raz kolejny zamek wzmiankowano w 1383 roku. W 1388 zamek w Chrzelicach wraz z majątkiem przeszedł na własność księcia Władysława Opolczyka. Powierzył on zarząd nad zamkiem Jerzemu II z Prószkowa. Po śmierci księcia Władysława, jego dobra na Śląsku przejęła wdowa po nim, księżna Eufemia mazowiecka.mały|lewo|Skrzydło wschodnie zamku (2020) Zamek w Chrzelicach przetrwał rejzy husytów na Śląsk na początku XV wieku. Doznał jednak uszczerbku w swoich umocnieniach. W 1437, po sporach pomiędzy poszczególnymi książętami, książę Bolko V Husyta otrzymał od stryja Bernarda niemodlińskiego połowę zamku w Chrzelicach ze wszystkimi przynależnymi dobrami. Po śmierci Bolka V w 1460, zamek w Chrzelicach otrzymał Mikołaj I opolski na okres od 1460 do 1476. Po tym okresie, zamkiem rządzili dwaj nieznani z imienia bracia. Byli rycerzami trudniącymi się łowiectwem, lecz przez kłopoty finansowe zaczęli zajmować się rozbojem wraz z kilkudziesięcioma towarzyszami. Kres rozbojom dali na początku XVI wieku Piastowie opolscy, którzy następnie posiadali zamek do 1532. W czasie potyczki ze zbójnikami zburzona została do połowy okrągła wieża zamkowa.

Podwładni księcia Jana II Dobrego wyremontowali wolnostojącą wieżę zamku, budynki i otaczający je mur. Dobudowali ośmioboczną wieżę z osłoniętym chodnikiem strzelnicowym, pokrytą namiotowym dachem. Wzmocnili i pogłębili fosę otaczającą zamek. W latach 1516–1517 starostą Chrzelic był Jan Stolcz z Gostomi. Po śmierci Jana II Dobrego, zamek w Chrzelicach wraz z dobrami przejął król Ferdynand I Habsburg. Tytułem zastawu, dobra objął margrabia Jerzy Hohenzollern. W 1538 mianował na stanowisko starosty Chrzelic Heinricha Pagrell von Jägel. Cesarz Maksymilian II uczynił zamek w Chrzelicach dobrem zastawnym dla Wacława Posadowskiego na lata 1557–1578. Przez krótki okres majątkiem w Chrzelicach zarządzali Blankowscy z Turawy. Pod koniec 1578 Chrzelice zostały oddane w dzierżawę Jerzemu IV Prószkowskiemu. Po jego śmierci w 1584, zamek przejął jego syn Jan Krzysztof I Prószkowski.

Około 1580 roku zbudowano na dziedzińcu drugi budynek, zlokalizowany w jego południowo-wschodnim narożniku. Otrzymał on sgraffitową dekorację na trzykondygnacyjnej elewacji, a jego bryłę nakryto dwoma niskimi dachami otoczonymi attyką. mały|upright|lewo|Ściany wewnętrzne skrzydła północnego zamku (2020) Około 1602 roku zamkiem w Chrzelicach zainteresowali się inżynierowie Hans Schneider von Lindau i Valentin von Säbisch, którzy wykonali plany jego nowego ufortyfikowaniaKurt Bimler Die Piastenburg in Schelitz, [w:] Der Oberschlesier 17, 1935, s.212-214, które jednak nie zostały zrealizowane z powodu wybuchu wojny trzydziestoletniej.

Pałac barokowy (XVII-XX wiek) Od 1649 planowano przekształcenie zamku w barokowy pałac wkomponowany w park krajobrazowy. Z przebudową zamku na barokowy pałac w 1674 roku, można wiązać kamień ustawiony przy bramie wjazdowej od strony północnejJerzy Rozpędowski, Studium historyczno-architektoniczne Zamku w Chrzelicach (pow. prudnicki, woj. opolskie), maszynopis w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Opolu, s. 2-3, 8-11.. Ostatni okres przebudowy zakończono około 1694. Do końca XVIII wieku zamek posiadał cztery skrzydła otaczające dziedziniec. Po ponownym remoncie zostało zburzone skrzydło południowe wraz z wieżą zwieńczoną kopulastym hełmem. Zamek uzyskał wówczas kształt litery "C" o trzech skrzydłach.

24 listopada 1783 dobra prószkowskie wraz z Chrzelicami odkupił pruski król Fryderyk II Wielki. Połączył posiadłości Chrzelic i Prószkowa we wspólną domenę i włączył je do dóbr królewskich. Przekazał je pod zarząd kamery królewskiej. W 1794 ponownie podzielono domenę na dwa osobne urzędy i oddano w dzierżawę. Na początku 1816 zamek w Chrzelicach dostał się w dzierżawę rodziny Heller. Pod koniec 1844 w jednej z zamkowych sal na parterze urządzono kaplicę ewangelicką. Syn Edwarda, Aleksander Heller, był specjalistą od hodowli owiec i koni. Dzięki niemu w połowie XIX wieku Chrzelice „zasłynęły na arenie międzynarodowej” z racji posiadania „wspaniałego stada” tychże zwierząt. Od 1855 był pisarzem państwowym w Prudniku. Na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku rolę dzierżawcy majątku pełniła Izidora Heller. mały|Zamek w Chrzelicach (1925) Dzierżawa Hellerów wygasła pod koniec 1920. Pod koniec XIX lub na początku XX wieku przypuszczalnie rozebrano w całości skrzydło południowe z dawną gotycką kurtyną oraz z wieżą bramną, a zamiast barokowego dachu mansardowego wprowadzono dwuspadowy. Zniszczono też barokowy wystrój elewacji oraz zamurowano arkadowe krużganki wokół dziedzińca. Na pierwszym piętrze przekształcono układ otworów okiennych.

Od 1921 do 1938 właścicielem zamku i dóbr była Pruska Izba Skarbowa. Z jej ramienia dzierżawę pełnili na przemian Aleksander Seydel oraz Margarette Bannert. Na początku 1945 roku w pałacu mieścił się niemiecki lazaret wojskowy. Zmarłych żołnierzy niemieckich pochowano w parku. Od marca 1945 roku w pałacu ulokował się sowiecki sztab łączności.

Po zakończeniu II wojny światowej, zamek w stanie pełnej używalności przeszedł na własność państwa polskiego. Od 1946 do końca lat 60. XX wieku mieszkało w pałacu kilkanaście rodzin, między innymi: Kwiotek, Ociepka, Wien, Kolek. Funkcjonowało w nim przedszkole oraz namiastka świetlicy wiejskiej lub klubu młodzieżowego. Jedną z ostatnich mieszkanek zamku była Julia Daniel. Pracowała w nim od 1912 jako służąca i kucharka. W 1975 przekwaterowano ją do domu we wsi. W 1957 roku zamek był użytkowany przez Rejon Lasów Państwowych i stwierdzono wtedy, że obiekt trzeba wyremontować. W 1959 roku uznano zamek za zabytek klasy I. W 1960 roku PKZ Warszawa wykonał koncepcję zagospodarowania zamku na stołówkę, mieszkania, salę muzyczną, świetlicę wiejską z czytelnią, salą konferencyjną i kinem. W 1960 roku Jerzy Rozpędowski z zespołem z PKZ we Wrocławiu wykonał inwentaryzację i studium historyczne zamku. W marcu 1977 wskutek burzy zawaliła się część dachu zamku, powodując liczne uszkodzenia i pęknięcia ścian. Zapoczątkowało to dalszy proces dewastacji. W 1987 roku zawaliło się częściowo skrzydło zachodnie. W 2008 roku zamek nabyła Fundacja Ortus w Chrzelicach, jednak uchwałą z 2015 roku fundacja została postawiona w stan likwidacji. W 2018 roku zginął tragicznie na likwidator fundacji i właściciel pałacu. mały|Ruiny zamku (2023) Rezydencja zamieniła się w ruinę. Stanowi tak zwaną „ruinę stałą”.

Architektura Zamek wzniesiono z cegły na kępie otoczonej mokradłami. Założono go na planie nieregularnego trapezu, z krótką kurtyną północno-wschodnią. Mury obwodowe opięte zostały skarpami. W zachodniej części dziedzińca znajdował się wolno stojący stołp, zniszczony na początku XVII w. Wewnątrz murów powstały dwa czworoboczne domy, umieszczone w narożniku południowym i wschodnim. W południowo-wschodniej kurtynie znajdowała się brama. mały|centruj|750x750px|Widok ruin od strony południowej

Przypisy

Bibliografia

Legendziewicz A., Od Średniowiecznej warowni do barokowej rezydencji – historia powstania i przekształceń zamku w Chrzelicach, [w:] Opolski Informator Konserwatorski, Opole 2013, s. 87–100. Sękowski R., Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw opolskiego i raciborskiego, Opole 2011, s. 29.

Zamek w Chrzelicach Kategoria:Architektura gotyku w województwie opolskim Zamek w Chrzelicach Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Śląskie zamki w Polsce Kategoria:Zamki w województwie opolskim Kategoria:Zamki na ziemi prudnickiej