Teologia chińska – rodzaj uprawiania nauk teologicznych, który uwzględnia jeden lub więcej poniższych elementówDariusz Klejnowski-Różycki 柯達理, 中国神学。 Teologia chińska. Uwarunkowania kulturowe pojęć trynitarnych, Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2012, s. 53–58, .:
Jest to teologia, która powstaje w Chinach (中国神学 Zhōngguó shénxué). Samo językowe sformułowanie akcentuje Państwo Środka, z którym związana jest owa teologia. Teologia taka niekoniecznie musiałaby być tworzona w języku chińskim i niekoniecznie przez Chińczyków, niekoniecznie też musi być nośnikiem elementów typowo chińskiej kultury, filozofii, języka. Uprawnione jest zatem tłumaczenie: „teologia Państwa Środka”, czyli „teologia Chin”, jak i „teologia chińska”. „Teologia Chin” jest to pojęcie pojemne, jednak niejednoznaczne. Istniało w historii i nadal istnieje wiele państw chińskich. Z drugiej strony tym pojęciem 中国 Zhōngguó posługiwały się prawie wszystkie państwa chińskie, wiązano je bardziej z kosmologią: Państwo Środka leżało w centrum świata, jak piąty element. Stąd 中国 Zhōngguó jest też powiązane z tymi wartościami kulturowymi, których nośnikiem są Chiny. Jest to teologia, która jest tworzona w języku chińskim (汉语神学 Hànyǔ shénxué). Można to określenie przetłumaczyć jako „teologia chińska”, ale trzeba mieć świadomość, że chodzi o teologię obszaru języka chińskiego. Niekoniecznie musi być zatem tworzona w Chinach, czy też przez Chińczyków. Jednak musi być z konieczności związana z językiem narodowości Han (najliczniejszej narodowości w Chinach), czyli chińskim (,dosł. "język Hanów"). To określenie o wiele mocniej podkreśla więzi kulturowo-językowe teologii z Chinami. Jest to teologia powstała w związku z kulturą i językiem chińskim (中文神学 Zhōngwén shénxué), czyli także jest to „teologia chińska”, która akcentuje element 文 wén, czyli języka, lecz bardziej języka pisanego, pisma, kultury, wyrafinowania. Teologia taka na pewno powinna być związana z językiem chińskim, kulturą chińską, pismem chińskim. Niekoniecznie musi tu występować związek z państwem, jak w znaczeniu Zhōngguó shénxué. Jest to teologia tworzona przez Chińczyków (中国人神学 Zhōngguó rén shénxué). W literaturze teologicznej przyjmuje się jednak bardzo szeroki zakres pojęcia „teolog chiński”, ponieważ będzie oznaczał nie tylko obywatela Państwa Środka (中国人), który tworzy teologię, jakiejkolwiek narodowości wchodzącej w skład Zhōngguó 中國. Oznacza także Chińczyków w znaczeniu narodowości Han (漢人 Hàn rén), jak również Tajwańczyków (臺灣人 Táiwān rén), czego przykładem jest Choan-seng Song (宋泉盛 Sòng Quánshèng), tworzący w Stanach Zjednoczonych, głównie w języku angielskim.
Teologia jako swego narzędzia używa filozofii, co wyraża się w tradycyjnej średniowiecznej maksymie łacińskiej philosophia theologiae ancilla. Dzięki zastosowaniu odmiennej filozofii do ekspresji teologicznej uprawnione wydaje się mówienie o różnych, specyficznych teologiach: teologii afrykańskiejStanisław Gródź, Teologiczne i artystyczne obrazy Jezusa w Afryce: Uzdrowiciel, Czarny Mesjasz, Masajski Młodzieniec-Wojownik, w: T. Szyszka, A. Wąs (red.), Oblicza Jezusa Chrystusa w kulturach i religiach świata, Warszawa 2007, s. 83-98, ., teologii latynoskiejTomasz Szyszka, Kontekstualizacja oblicza Jezusa Chrystusa. Przegląd problematyki oraz impresje ikonograficzne, w: T. Szyszka, A. Wąs (red.), tamże, Warszawa 2007, s. 97-112, ., teologii azjatyckiejJózef Majewski, Spór o rozumienie Kościoła. Eklezjologiczne uwarunkowania i perspektywy wielkich debat teologicznych na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2005, s. , . (kryterium geograficzne); teologii koreańskiejDariusz Klejnowski-Różycki, Minjung jako charakterystyczny rys duchowości koreańskiej, „Studia Oecumenica” 12 (2012), chińskiejRoman Malek, Chińskie oblicza Jezusa Chrystusa. Przegląd problematyki i impresje ikonograficzne, w: T. Szyszka, A. Wąs (red.), tamże, Warszawa 2007, s. 113-136, ., polskiej, niemieckiej, francuskiej (kryterium narodowe, związane ze specyfiką duszpasterską i historią danego kraju), teologii tomistycznej, konfucjańskiej, czy nawet taoistycznej i buddyjskiejDariusz Klejnowski-Różycki, Seiichi Yagiego japońska „chrystologia buddyjska”, „Studia Oecumenica” 11 (2011), s. 383–394. Dariusz Klejnowski-Różycki, Wpływ buddyzmu zen na Kakichi Kadowakiego interpretację Eucharystii, w: P. Jaskóła, R. Porada (red.), Wspólna Eucharystia – cel ekumenii, Opole 2005, s. 123–130.. Buddyzm, chrześcijaństwo, taoizm tworzą nie tylko systemy religijne, ale także filozoficzne, odpowiadając na podstawowe pytania związane ze światem i człowiekiemVolker Zotz, Historia filozofii buddyjskiej, tł. M. Nowakowska, Kraków 2007.. Słowem kluczowym w literaturze przedmiotu, określającym ową specyfikę teologii, jest „kontekst”. Szeroko pojęty kontekst (kulturowy, historyczny, geograficzny, językowy itd.), w jakim powstaje refleksja teologiczna, ma istotny wpływ na ostateczny „smak”, czyli kształt teologii.
Wraz z mocnymi wpływami Chin na kulturę współczesną na świecie dokonuje się także sinizacja wielu obszarów teologii chrześcijańskiej. Można ją porównać do podobnego procesu, który w starożytności polegał na pewnym „przekonwertowaniu” biblijnej, semickiej, hebrajskiej wizji świata i człowieka na kategorie świata helleńskiego, greckiego i rzymskiego. Siła kulturowa Chin sprawia, że teologia chrześcijańska (zwłaszcza protestancka i katolicka) coraz częściej próbuje wyrażać się w kategoriach zaczerpniętych z filozofii chińskiej. Na razie proces ten znajduje się w fazie badań i poszukiwań. Stanowi z jednej strony wyzwanie dla klasycznych chrześcijańskich ujęć teologicznych, grożące deformacją ortodoksyjnej doktryny, a z drugiej strony szansę poszerzenia wielu dotychczasowych sformułowań o nowe obszary znaczeniowe. Najczęstszymi językami, w jakich dokonują się badania nad teologią chińską są angielski i chiński.
Przykładem takich rozważań są prace Jung Young Lee, który teologię trynitarną niekiedy łączy z chińską koncepcją yin i yang, gdzie Ojciec utożsamiany jest z pierwiastkiem męskim (yang), a Duch Święty żeńskim (yin). Jak Ojciec stanowi transcendentny wymiar Trójcy, tak Duch Święty – immanentny. Lee odrzuca pochodzenie Ducha od Ojca i Syna. Zamiast tego uważa, że Syn Boży pochodzi od Ojca i Ducha Świętego, stanowiąc jedność nieba i ziemi.
Aby lepiej zilustrować problem, w jakim znajduje się teologia chińska, warto się odwołać do metafory B. Vermandera
Przekłady pojęć chrześcijańskich na język chiński W zależności od konfesji, różne odłamy chrześcijańskie używają używa różnych terminów na określenie pojęć chrześcijańskich. Przykładowo, w tradycji protestanckiej Ducha Świętego określa się terminem , natomiast w katolickiej - D. Klejnowski-Różycki, Teologia chińska. Uwarunkowania kulturowe pojęć trynitarnych, Opole 2012, s. 245.. Różnica polega jednak nie tylko na samym brzmieniu tych nazw, ale również na ich znaczeniu. Z jednej strony świadczy to o bogactwie chrześcijańskiej teologii chińskiej, z drugiej natomiast ukazuje brak jednolitej nomenklatury stosowanej przez chrześcijan różnych wyznań w stosunku do pojęć dla ich teologii zupełnie podstawowych. Jeszcze inną nazwą, używaną w Biblii na określenie „ducha”, jest istotne dla filozofii chińskiej słowo 氣 qì.
Termin 聖神 Shèng Shén utworzony jest z dwóch terminów (圣 [聖] shèng (święty) oraz 神 shén (duch, bóstwo); w Shèng Líng 聖靈 występuje termin 靈, który można tłumaczyć jako „dusza”.
Trzecie określenie odwołuje się do pojęcia 氣 qi, które to pojęcie, w sposób istotny związane z tradycją chińską, znalazło swoje miejsce w chrześcijańskiej teologii chińskiej. Interpretowane jest w kontekście Ducha Świętego jako ożywiające Tchnienie 氣 qi. Zdaniem Heupa Younga Kima chińskie pojęcie qi zbliżone jest znaczeniowo do hebrajskiego słowa ruach i greckiego pneuma, i podobnie jak w tych językach może oznaczać tchnienie (ożywiające istoty) lub wiatr (ożywiający świat).
Przedstawiciele Do znanych teologów chińskich można zaliczyć m.in. następujące postaci:
Aloysius B. Chang Ch’un-shen (张春申SJ Zhāng Chūnshēn) Aloysius Jin Luxian 金魯賢 Archi Lee Chi-chung (李熾昌 Li Chìchāng) Benoît Vermander (魏明德 Wèi Míngdé), Bèndǔ (笨篤) Chao Pin-shih (趙賓實 Zhào Bīnshí) Chen Nan-jou (陳南州 Chén Nánzhōu) Chen Yifan 沈以藩 Chen Zemin 陳澤民 Choan-seng Song (宋泉盛 Sòng Quánshèng) Chow Lien-hwa (周聯華 Zhōu Liánhuá) Franciszek Ksawery Białas Huang Po-ho (黃伯和 Huáng Bóhé) Joseph Kuang Tai-wai (江大惠 Jiāng Dàhuì) K.H. Ting(丁光訓 Dīng Guāngxun) Kwok Nai-wang (郭乃弘 Guō Nǎihóng) Kwok Pui-lan (郭佩蘭 Guō Pèilán) Leung Yin-shing (梁燕城 Liáng Yànchéng) Liu Xiaofeng 劉小楓 Liu Yuanren 劉元 M.K. Yeung (楊牧谷 Yáng Mùgǔ) Madeleine Kwong Lai-Kuen (鄺麗娟 Kuàng Lìjuān) Mark Fang Chih-jung (房志榮SJ Fáng Zhìróng) Matteo Ricci Michał Piotr Boym SJ (卜彌格 Bǔ Mígé) N.Z. Zia (謝扶雅 Xie Fuya) Ng Lee-ming (吳利明 Wú Lìmíng) Paul Ch’eng Shih-kuang (成世光 Chéng Shìguāng) Simon Ho Sai-ming (何世明 Hé Shìmíng) Stanislaus Lo Kuang (羅光 Luō Guāng) T.C. Chao (趙紫宸 Zhao Zichen) Tien Liang (田良 Tián Liáng) Tu Shihua 涂世華 Wang Hsien-chih (王憲治 Wáng Xiànzhì) Wang Weifan 王維藩 Wu Lei-ch’uan (吳雷川 Wu Leichuan) Y.T. Wu (吳耀宗 Wu Yaozong) Yeo Khiok-Khung Zong Huaide 宗懷德
Większość z powyższych teologów chińskich kształtuje specyficzny profil teologii, tak że można każdemu z nich przypisać jakieś określenie uprawianej teologii, np. teologia kontekstualna, teologia indygeniczna (rodzima), teologia ojczyzny, teologia języka ojczystego, teologia pneumatologiaczna (związana z kategorią 氣 qì), teologia zranionych itd. Dotychczas dzieła teologii chińskiej nie są tłumaczone na język polski, a opracowań jest niewiele. Do polskich badaczy teologii chińskiej należą o. Roland Jabłoński OFM, s. Weronika M. Klebba SSpS, ks. Dariusz Klejnowski-Różycki, o. Jan Konior SJ, o. Krzysztof Popławski OP.
W Polsce powstało stowarzyszenie, którego jednym z celów jest pogłębienie studiów teologii chińskiej. Jest to Stowarzyszenie „Sinicum” im. Michała Boyma SJ.
Przypisy
Kategoria:Teologia chińska