John Winston Ono Lennon (ur. 9 października 1940 w Liverpoolu, zm. 8 grudnia 1980 w Nowym Jorku) – angielski muzyk, kompozytor, piosenkarz i autor tekstów. Założyciel zespołu The Beatles. Jako współlider grupy wraz z Paulem McCartneyem stworzył znaczącą większość repertuaru Beatlesów, stając się zarazem najsłynniejszym duetem pisarsko-kompozytorskim Lennon/McCartney.
W 1965 otrzymał z rąk królowej Elżbiety II Order Imperium Brytyjskiego V klasy (MBE), który zwrócił w 1969 na znak protestu przeciwko brytyjskiej polityce zagranicznej.
8 grudnia 1980 został zastrzelony przez Marka Davida Chapmana.
W 1994 został wprowadzony do Rock and Roll Hall of Fame. W 2002 Liverpool uczcił pamięć Lennona, nazywając jego imieniem lotnisko. W tym samym roku w plebiscycie BBC na „100 najważniejszych Brytyjczyków wszech czasów” nazwisko Lennona znalazło się w pierwszej dziesiątce zestawienia.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodził się o godz. 7:00 w środę, 9 października 1940 w szpitalu położniczym przy Oxford Street w Liverpoolu. Był synem Julii Stanley (1914–1958) i Alfreda Lennona, którzy poznali się na przełomie lat 20. i 30. XX wieku na potańcówce w Selfon Park, a ślub wzięli 3 grudnia 1938. Ojciec Lennona, z pochodzenia Irlandczyk, był stewardem na luksusowym statku liniowym, a matka była córką byłego marynarza i pracownika firmy ubezpieczeniowej Tug Salvage Company. Z powodu przynależności do różnych warstw społecznych oraz mało stabilnej pracy Alfreda ich związek wywoływał opór rodziny Stanleyów. Mieszkali przy Newcastle Road w podmiejskiej dzielnicy Liverpoolu, w pobliżu ulicy Penny Lane. Gdy John miał dwa lata, jego ojciec opuścił rodzinę i wyruszył w podróż po świecie. Matka w tym czasie wdawała się w niezobowiązujące romanse z innymi mężczyznami. Alfred, powróciwszy do Wielkiej Brytanii, pragnął zamieszkać z synem w Nowej Zelandii. Lennon pozostał z matką, a ojciec zniknął z jego życia, ponownie spotkali się dopiero w 1968, kiedy to Lennon odwiedził ojca, wówczas żonatego z młodszą o ok. 35 lat kobietą.
Jeszcze w okresie awantur między rodzicami Lennon często mieszkał u krewnych, a po ich ostatecznym rozstaniu, mając cztery i pół roku, trafił pod opiekę ciotki, Mary „Mimi” Smith i jej męża George’a Smitha, którzy mieszkali w domu przy 251 Menlove Avenue w Woolton na przedmieściach Liverpoolu. Ciotka wychowywała Lennona stanowczo i z dużym poświęceniem angażowała się w zapewnienie mu jak najlepszych warunków. Lennon okazjonalnie odwiedzał matkę, która miała jeszcze trzy córki: Victorię Elizabeth (ur. 1945) ze związku z Taffym Williamsem oraz Julię (ur. 1947) i Jacqui Gertrudę (ur. 1949) z małżeństwa z Johnem Dykinsem. W dzieciństwie czuł się odtrącony i osamotniony przez matkę, jednocześnie frustrowała go nadopiekuńczość surowej i wymagającej ciotki.
Od dziecka był uzdolniony muzycznie – matka nauczyła go pierwszych chwytów na banjo i kupiła mu pierwszą gitarę, poza tym grał na harmonijce ustnej i akordeonie. Jesienią 1946 rozpoczął edukację w szkole podstawowej w Dovedale. Według jego wychowawcy był bardzo bystrym chłopcem, w pół roku świetnie opanował naukę czytania i pisania, w wieku siedmiu lat napisał swoją pierwszą książkę – Sport, Speed and Illustrated, a dwa lata później został redaktorem naczelnym szkolnej gazetki „The Daily Howl”. Szybko przestał przykładać się do nauki, przedkładając nad edukację towarzystwo kolegów. Stał się wówczas znany z łobuzerskich zachowań, m.in. próbował drobnych kradzieży, poza tym wykazywał duże zdolności przywódcze, dzięki którym stał się prowodyrem młodocianej bandy. Poza tym przedrzeźniał innych uczniów oraz nauczycieli, a zdaniem ówczesnej dziewczyny Lennona, Thelmy Pickles, „każdy utykający, kaleki, garbaty lub w jakikolwiek sposób zdeformowany, był wyśmiewany przez Johna”. Lennon postrzegany był jako buntownik, arogant, a zarazem niepewny siebie klasyczny outsider. Zafascynowany życiem niższych warstw społecznych, zaczął posługiwać się gwarą portową.
W 1952 zdał egzamin Eleven Plus, który uprawniał go do kontynuowania edukacji ogólnokształcącej, dzięki czemu podjął naukę w Quarry Bank Grammar School, jednym z najlepszych techników ekonomicznych w Liverpoolu. Planował pilnie się uczyć, by usatysfakcjonować ciotkę, jednak szybko wdał się w bójki i powrócił do starych przyzwyczajeń. Został przydzielony do grupy A (uczniów inteligentnych i dobrze rokujących na przyszłość), bardzo szybko jednak spadł do grupy B, a następnie najgorszej – C, za złe sprawowanie oraz złą naukę, z którego powodu często wzywano go do dyrektora, Williama Pobjoya. W tym okresie pisał też wiersze, które jednak jego ciotka wyrzucała.
Początki kariery W okresie nauki w technikum śpiewał w przykościelnym chórze St. Peter’s Parish Church. W lutym 1956 zafascynował się rock and rollem, gdy po raz pierwszy usłyszał nagranie Elvisa Presleya „Heartbreak Hotel”. W tym okresie rozwijał zainteresowanie muzyką, grał przeważnie utwory Presleya i Billa Haleya, a także Buddy’ego Holly’ego, którego twórczość przybliżyła mu matka. Również w 1956 wraz ze szkolnym przyjacielem Pete’em Shottonem stworzył duet grający skiffle o nazwie The Quarrymen. 15 czerwca 1956 w ogrodzie kościoła pw. Świętego Piotra w Woolton zagrał z zespołem podczas Wollton Fête, uroczystości podsumowującej rok szkolny, a po koncercie poznał Paula McCartneya. Ponownie spotkał się z nim 6 lipca 1957 podczas kolejnej uroczystości Wollton Fête, na której The Quarrymen zaprezentował covery piosenek: „Rock Island Line”, „John Henry”, „Maggie”, „Freight Train” i „Worried Man Blues”. Lennon dzień później zaprosił McCartneya na próby ze swoim zespołem. Wkrótce stali się najbliższymi przyjaciółmi i zaczęli komponować pierwsze wspólne piosenki – przez pierwsze dwa lata współpracy stworzyli prawie 100 utworów, w tym „Love Me Do” i „One After 909”, które wydali w późniejszych latach już jako The Beatles. thumb|Dom przy 251 Menlove Avenue, w którym Lennon mieszkał 17 lat Lennon w ostatnim semestrze w Quarry Bank przystąpił do małej matury GCE O-level, jednak większość z egzaminów oblał. Dyrektor szkoły w związku z zaistniałą sytuacją wystosował 17 lipca 1957 list polecający Lennona do Liverpool Art College, gdzie został z uwagi na plastyczne zdolności. Uczył się na wydziale liternictwa. W przedostatnim roku został wyrzucony ze szkoły za nieodpowiednie zachowanie, zbyt słabą naukę oraz zaległości w pracach plastycznych. W tym okresie mocno przeżył śmierć matki, z którą odnowił kontakt niedługo przed jej wypadkiem drogowym. Wsparciem dla Lennona była jego ówczesna dziewczyna Cynthia Powell oraz McCartney.
W 1959 ponownie skupił się na muzyce, intensyfikując działanie grupy The Quarrymen. Wystąpił z zespołem w konkursie młodych talentów „Carroll Levis Discovery Show”, jednak bez powodzenia. Rozszerzał też repertuar grupy o numery rockandrollowe i dążył do wzmocnienia składu – wkrótce do zespołu dołączyli basista Stuart Sutcliffe i perkusista Thomas Moore. W grudniu 1960 podpisali kontrakt na kilkumiesięczne występy w klubach portowych w Hamburgu. Występy były znacznie dłuższe i bardziej wyczerpujące, dlatego Lennon z resztą zespołu zaczęli wspomagać się narkotykami.
Początki The Beatles i kariera solowa
Równolegle z działalnością zespołu The Quarrymen, od sylwestra 1960 posługującego się nazwą The Beatles, prowadził działalność solową. W 1961 nawiązał współpracę z redakcją muzycznego dwutygodnika „Mersey Beats”, na którego łamach publikował felietony, wiersze i opowiadania pod pseudonimem „Beatcomber”. Pod koniec 1961 razem z pozostałymi Beatlesami podpisał kontrakt menedżerski z Brianem Epsteinem, a wiosną 1963 nagrał z zespołem album pt. Please Please Me. Już wtedy krytykował styl muzyczny narzucony Beatlesom, twierdząc, że ich dawne utwory były lepsze ze względu na mocny, rockowy charakter. Krytykował także powtarzalność występów i brak rozwoju muzycznego, miał też negatywny stosunek do popularności, która zmuszała go do podporządkowywania się oczekiwaniom fanów.
Podczas pobytu w Paryżu w styczniu 1964 poznał twórczość Boba Dylana, a w sierpniu tego samego roku podczas pobytu w USA poznał artystę, co miało znaczny wpływ na jego kolejne, znacznie bardziej impresjonistyczne teksty. 23 marca 1964 wydał autorski tomik poezji In His Own Write (pol. W opisie własnym), a następnym roku – książkę pt. A Spaniard in the Work (pol. Hiszpan w Warsztacie). Po ciepłym przyjęciu drugiego zbioru opowiadań przez krytyków rozważał napisanie trzeciej książki, jednak ta nigdy nie powstała. W czerwcu 1968 w Old Vic Theatre w Londynie premierę miał spektakl The National Theater Company of Britain The Lennon Play (reż. Victor Spinetti) będący inscenizacją książek Lennonahttps://theatricalia.com/play/4pm/in-his-own-write/production/a73.
Yoko Ono i kryzys The Beatles W październiku 1965 wraz z pozostałymi Beatlesami otrzymał Order Imperium Brytyjskiego (MBE) od królowej Elżbiety II, jednak zwrócił go we wrześniu 1969. Uzasadniając swoje postanowienie, wyjaśnił: „Zwracam moje odznaczenie jako znak sprzeciwu. Protestuję przeciwko brytyjskiej ingerencji w konflikt na linii Nigeria – Biafra oraz wspieraniu Ameryki w wojnie z Wietnamem oraz temu, że utwór »Cold Turkey« słabo radzi sobie na liście przebojów.
W marcu 1966 redakcja magazynu „Evening Standard” opublikowała wywiad Maureen Cleave z Lennonem, w którym artysta stwierdził, że Beatlesi są popularniejsi od Jezusa. Wypowiedź wywołała międzynarodowy skandal i spotkała się z ostrym odbiorem m.in. amerykańskich organizacji religijnych i konserwatywnych (w tym Ku Klux Klanu) oraz Watykanu, a zespół został zbojkotowany przez stacje radiowe w Hiszpanii, Danii, Południowej Afryce i w kilku stanach Ameryki Północnej. Lennon, choć przeprosił za swoje słowa, wytłumaczył, że miał na myśli reakcje ludzi na ich sukces i stwierdził, że jako zespół więcej znaczą dla angielskiej młodzieży niż religia. Wypowiedź silnie zaważyła na przyszłości i popularności Beatlesów.
12 lipca 1966 wraz z McCartneyem odebrał trzy nagrody muzyczne im. Ivora Novella za utwory: „Help!”, „Yesterday” i „We Can Work It”. We wrześniu 1966 rozpoczął pracę na planie filmu How I Won the War (1967), a na potrzeby roli Private Gripweeda ostrzygł się na krótko i zaczął nosić charakterystyczne okulary, które po zakończeniu zdjęć stały się częścią jego nowego wizerunku. Za występ w filmie zebrał głównie przychylne recenzje od krytyków. Fotos z filmu przedstawiający Lennona znalazł się na okładce pierwszego numeru magazynu kulturalnego „Rolling Stone” z 9 listopada 1967. mały|Lennon i Yoko Ono w Amsterdamie, 1969 W listopadzie 1966 na wystawie Nieskończone obrazy i przedmioty w galerii „Indica” w Londynie poznał japońską artystkę awangardową Yoko Ono. Wkrótce później sfinansował jedną z kolejnych jej wystaw oraz zaczął utrzymywać z nią bliskie kontakty. Spotkanie z artystką zbiegło się w czasie z rosnącą u niego (a także i u pozostałych Beatlesów) fascynacją ideami ruchu hippisowskiego, która obejmowała szereg aspektów (m.in. pacyfizm i zainteresowanie religiami Wschodu) mających swoje odzwierciedlenie w twórczości Beatlesów (zwłaszcza na albumach Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band i Magical Mystery Tour). Przyczyniło się to w pewnym stopniu do popularyzacji niektórych idei „Dzieci Kwiatów” – Lennon uznawał, że jeżeli Ono ma na niego istotny wpływ, powinna być z nim wszędzie, m.in. podczas nagrań, wbrew zasadzie panującej w zespole o nieprzyprowadzaniu do studia osób trzecich. Ono dzięki temu uzyskała swój udział w nagraniu płyty pt. The Beatles (Biały Album) – jej głos umieszczono w piosence „The Continuing Story of Bungalow Bill”.