thumb|240px|Żydzi w żychlińskim getcie thumb|240px|Plan getta w Żychlinie Getta w Żychlinie (niem. Zichlin) – w Żychlinie istniały dwa getta żydowskie w latach 1940–1942. Zamknięto w nich ponad 4 tysiące Żydów z miasta i jego okolic. W miarę upływu czasu ograniczano swobody i warunki życia w gettach ulegały pogorszeniu. Z powodu chorób i głodu zmarło 800 ludzi. W marcu 1942 roku przystąpiono do ostatecznej likwidacji gett – na miejscu zamordowano 200 osób, a pozostałych wywieziono i zgładzono w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem.
Historia Od 1734 istniała w mieście gmina żydowska. Przed II wojną światową Żydzi, w liczbie 3,5 tys., stanowili około 50% ludności. Zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem. W mieście znajdowała się synagoga.
15 września 1939 miasto zajęli niemieccy okupanci. Rozpoczęło się prześladowanie ludności pochodzenia żydowskiego. W kwietniu 1940 wywieziono z miasta intelektualistów żydowskich. 20 lipca 1940 utworzono dwa getta, jedno pomiędzy ul. Gabriela Narutowicza i ul. Romualda Traugutta, drugie przy ul. 1 Maja (Fabianówka). W zarządzie pierwszego zasiadali Rozenberg (Aldek) i Oberman (szef policji), komendantem drugiego został H. Rozenblum. W gettach zamkniętych zostało ponad 4000 Żydów z miasta i okolicznych wsi. Getta rozróżniano określeniami „małe getto” i „duże getto”.
Żydom w getcie pozostawiono pewne swobody, mogli handlować z Niemcami, mieli także własną szkołę i straż pożarną. Z czasem swobody te ograniczono i zaczęto stosować represje, m.in. aresztowania, wywózki.
Podczas istnienia getta z powodu chorób i głodu zmarło około 800 osób.
Likwidacja W końcu lutego 1942 Niemcy rozpoczęli wywózki Żydów z getta, a stu z nich niemiecka policja rozstrzelała na ulicach getta. W tym czasie historycy odnotowali wzmożoną korespondencję pomiędzy gettami w Żychlinie i w Warszawie dotyczącą zagłady. mały
Dzień przed likwidacją getta 200 Żydów, głównie chorych i zniedołężniałych, zostało zamordowanych na cmentarzu żydowskim. W dniu likwidacji, 3 marca 1942, w żydowskie święto Purim, obszar getta został otoczony. Około 3000 więźniów zostało przewiezionych furmankami na stację kolejową, stamtąd wagonami bydlęcymi do Krośniewic, a następnie do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, gdzie zostali zabici.
Upamiętnienie Na cmentarzu żydowskim w Żychlinie upamiętniono Holocaust oznaczając masową mogiłę ofiar. W książce Heleny Bodek Jak tropione zwierzęta. Wspomnienia, autorka opisała wspomnienia z likwidacji getta. Na terenie byłego obozu w Chełmnie upamiętniono zamordowanych Żydów, również tych przewiezionych transportem z Żychlina.
Wspomnienie getta w postaci fotografii pojawia się w filmie dokumentalnym Powszedni dzień gestapowca Schmidta (1963, Jerzy Ziarnik).
Uwagi
Przypisy Gmina Żychlin – wczoraj i dziś na stronach LO w Żychlinie, dostęp 2013-05-24. Getto w Żychlinie w: ezychlin.pl, dostęp 2013-05-24. Żychlin – historia w: sztetl.org, dostęp 2013-05-24. w: polin.org.pl, dostęp 2013-05-24 (web.archive.org). Pożegnanie Ruty Sakowskiej w: holocaustresearch.pl, dostęp 2013-05-24. Zbiory archiwum w: Żydowski Instytut Historyczny, dostęp 2013-05-24. Jacek Leociak: Poeta pamięta w: Znak nr 670, 2011, dostęp 2013-05-24. Listy o zagładzie (PDF), dokumenty nr 26-30 z 22, 24 i 26 lutego 1942, s. 54-64, dostęp 2013-05-24. Zofia Marczak „Relacja 301-6026, Archiwum ŻIH; Zeznania ocalałych Żydów.”, dostęp 2013-05-24. Politique nazi d’extermination (1939-1945), relacja z likwidacji getta w m. Żychlinie, Helena Bodek Jak tropione zwierzęta. Wspomnienia, Kraków 1993, dostęp 2013-05-24. Cmentarz w Żychlinie w: sztetl.org.pl, dostęp 2013-05-24. Ghettoliste. ZRBG Lenkungsgruppe (PDF) w: Spring for Holocaust Survivors (en), dostęp 2013-05-24. Patrick Montague: Chełmno and the Holocaust: The History of Hitler’s First Death Camp s. 73, 2012; on-line: . Ghetto List w: deathcamps.org, dostęp 2013-05-24; fot. Zychlin, Poland. US Holocaust Memorial Museum. Kirkuty. Żychlin. Opis filmu w filmpolski.pl
Linki zewnętrzne Żydzi w getcie w Żychlinie, zdjęcie w NAC Zdjęcia w US Holocaust Memorial Museum Zdjęcia z getta w Żychlinie w: Ghetto Fighters House Archives Zdjęcia z likwidacji getta Lista ofiar żydowskich z Żychlina
Kategoria:Historia Żychlina Żychlin