Kalendarz birmański (birm. // lub birm. //; nazywany też kalendarzem Ery Birmańskiej (BE) lub kalendarzem Ery Mjanmy (ME)) – kalendarz księżycowo-słoneczny, w którym podział na miesiące oparty jest na miesiącach księżycowych, a podział na lata, na latach zwrotnikowych. Opiera się on w dużej mierze na starych kalendarzach hinduskich chociaż, w odróżnieniu od systemów hinduskich, kalendarz birmański wykorzystuje 19-letni cykl Metona. Musi on więc godzić rok gwiazdowy kalendarza hinduskiego z rokiem zwrotnikowym cyklu Metona poprzez dodawanie w nieregularnych odstępach miesięcy i dni interkalarnych.
Kalendarz birmański był używany bez przerw w różnych częściach Birmy od czasu jego powstania w roku 640 po Chr. w Królestwie Sri Ksetra. Bywał on też używany jako oficjalny kalendarz w innych królestwach lądowej części Azji Południowo-wschodniej, takich jak królestwa Arakanu, Lanna, Xishuangbanna, Lan Xang, Syjam i Kambodża aż do końca XIX wieku. Dzisiaj używany jest tylko w Mjanmie jako tradycyjny kalendarz codziennego użytku jednocześnie z kalendarzem buddyjskim. Nadal używa się go do wyznaczania dat tradycyjnych świąt, takich jak Birmański Nowy Rok czy innych birmańskich świąt, z których wiele ma charakter buddyjski.
Historia Pochodzenie Kroniki birmańskie wywodzą pochodzenie kalendarza birmańskiego ze starożytnych Indii, gdzie w roku 3102 przed Chr. miał być wprowadzony kalendarz Ery Kalijugi. Ów przełomowy kalendarz miał być w roku 691 przed Chr. ponownie wyregulowany przez króla Ańdżanę (birm. ), dziadka Buddy ze strony matki. Ten z kolei kalendarz był przestawiony i zastąpiony kalendarzem Ery Buddyjskiej rozpoczynającym się od roku 544 przed Chr. Odliczanie czasu według Ery Buddyjskiej zostało przyjęte we wczesnych miastach-państwach Pyu na początku naszej ery. Następnie, w roku 78 po Chr., rozpoczęto w Indiach nową erę nazywaną Erą Mahasakaradź (Mahāsakaraj, birm. ; zwana też Erą Śaka). Po dwóch latach nowa era została przyjęta w Królestwie Sri Ksetra, a następnie odliczanie według tego sposobu rozpowszechniło się w pozostałych państwach Pyu. Jak podają dalej kroniki, w Królestwie Paganu stosowano początkowo dominujący w tej części Azji kalendarz Mahasakaradź, ale w roku 640 po Chr. król Popa Sawrahan (panował w latach 613–640) przestawił kalendarz, nazywając nową erę Kawza Thekkarit (birm. //). Datą startową nowego kalendarza był 22 marca 638 roku po Chr. Był on używany jako kalendarz codziennego użytku, podczas gdy Era Buddyjska pozostała w użyciu jako podstawa kalendarza religijnego.
Nauka akceptuje zawarte w kronikach informacje dotyczące północnoindyjskiego pochodzenia kalendarza i chronologii przyjmowania kolejnych zmian aż do Ery Mahasakaradź. Nowsze badania sugerują, że w państwach Pyu w użyciu mógł być również kalendarz Ery Guptów (której rokiem startowym był 320 po Chr.)(): Potrzebne są dalsze badania. Odkryta w roku 1993 kamienna inskrypcja pozostawiona przez Pyu wskazuje, że państwa Pyu mogły używać też kalendarza Ery Guptów.. Jednak główny nurt nauki przyjmuje, że zmodyfikowany kalendarz został po raz pierwszy przyjęty w Sri Ksetra, a następnie adoptowany przez wschodzące księstwo Paganu.
Rozpowszechnianie się kalendarza Przyjęcie przez dynamicznie rozwijający się Pagan utorowało kalendarzowi drogę do przyjęcia na terenie całego imperium Paganu pomiędzy XI a XIII wiekiem. Początkowo kalendarz birmański przyjął się w regionach peryferyjnych oraz w państwach sąsiednich, takich jak Arakan na zachodzie oraz różne państwa Szanów na terenie obecnej północnej Tajlandii i Laosu na wschodzie, które przyjęły kalendarz wraz z folklorem wiążącym się z Birmańskim Nowym Rokiem. Według Kronik Chiang Mai i Kronik Chaing Saen, Chiang Mai, Chiang Saen oraz ich zhołdowane stany środkowej i górnej części kraju Tajów (z wyjątkiem Lamphun i Sukhothai) podporządkowały się królowi Anawrahcie i przyjęły kalendarz birmański w połowie XI wieku w miejsce Mahasakaradź, standardowego kalendarza imperium Khmerów(): „Jest bardziej prawdopodobne, że przypisywany Anawrahcie najazd Lavo (Laosu) był dziełem któregoś z jego następców”.. Jednak wyniki badań naukowych wskazują, że najwcześniejsze dowody obecności kalendarza birmańskiego na terenie współczesnej Tajlandii datują się dopiero na połowę XIII w.
Podczas gdy w następnych stuleciach stosowanie kalendarza rozszerzało się w kierunku południowym do Królestwa Sukhothai i wschodnim, do państw laotańskich, oficjalne jego przyjęcie na dalszym południu przez Królestwo Ayutthaya oraz na dalszym wschodzie przez Królestwo Lan Xang nastąpiło dopiero po podbiciu tych królestw przez króla Bayinnaunga w XVI wieku. Późniejsze królestwa syjamskie pozostawały przy kalendarzu birmańskim jako kalendarzu oficjalnym znanym pod nazwą Chulasakarat () aż do roku 1889. Przyjęcie kalendarza przez państwa syjamskie okazało się głównym katalizatorem dla jego zastosowania w Kambodży, która była wasalem Syjamu pomiędzy XVI w. a XIX w. Podobnie rzecz się miała z rozpowszechnieniem się kalendarza w bengalskim regionie Ćottogram, który był zdominowany przez arakańskie Królestwo Mrauk U w okresie od XV w. do XVII w.
Rozwój i zmiany System obliczeń kalendarza birmańskiego opierał się początkowo na kalendarzu Thuriya Theiddanta (birm. //), który uważany jest za wywodzący się w głównej mierze z „oryginalnego” systemu starożytnych Indii – Surjasiddhanta (czyli ze szkoły Ardharatrika). Podstawową różnicą w stosunku do systemów indyjskich było to, że kalendarz birmański wykorzystywał 19-letni schemat interkalacji (Cykl Metona). Pozostaje niejasnym gdzie, kiedy i w jaki sposób wprowadzono system Metona; hipotezy sięgają od Chin do Europy(): Astronomowie starożytnych Indii bez wątpienia znali cykl Metona i mogliby przenieść jego koncepcję do Azji Południowo-wschodniej. Jednak system Metona, który wykorzystuje lata zwrotnikowe, jest niezgodny z opartymi na roku gwiazdowym kalendarzami indyjskimi, nie był więc (i nadal nie jest) przez nie wykorzystywany. () sugeruje, że system Metona został przyniesiony do Birmy przez Europejczyków. () odrzuca hipotezę Chatterjee’go twierdząc, że „w astronomii południowo-wschodniej Azji brak jest jakichkolwiek innych śladów wpływów europejskich.” Zamiast tego () sugeruje, że źródłem koncepcji cyklu Metona mogły być Chiny.. System birmański wykorzystuje więc „dziwną” kombinację roku gwiazdowego z kalendarza indyjskiego w połączeniu z cyklem Metona mającym służyć do obliczeń z użyciem roku zwrotnikowego, co czyni niezbędnym stosowanie interkalacji w celu uzgodnienia różnic. Co więcej, system birmański nie uwzględnia ulepszeń indyjskich metod obliczeniowych dla roku gwiazdowego, jakie wprowadzano aż do połowy XIX wiekuA.M.B. Irwin () sugeruje, że około roku 1738, kalendarz oparty był na systemie Makaranta, adaptacji oryginalnego systemu Surya. Jednak J.C. Eade () powątpiewa w wyniki badań Irwina pisząc, że nie stwierdził żadnych różnic w porównaniu z oryginalnym systemem przeważającym ciągle w lądowej części Azji Południowo-wschodniej przynajmniej do czasu powstania inskrypcji z okresu Królestwa Paganu. Ponieważ kalendarz birmański został oficjalnie przyjęty w Syjamie dopiero w roku 1564, a także ponieważ późniejsze kalendarze syjamskie nadal używały oryginalnego systemu Surya, kalendarz birmański musiał korzystać z tego samego systemu przynajmniej do XVI w. o ile nie później. Nawet jeśli system Makaranta zaczął być używany w Birmie w następnych stuleciach, Ohashi () twierdzi, iż birmańska odmiana Makaranty „różni się prawdopodobnie od dobrze znanej indyjskiej sanskryckiej tablicy astronomicznej Makarandasarani (1478 po Chr.) z Makarandy, której twórcy podążali za szkołą Saura”.. (Oryginalny system Thuriya Theiddanta jest wolniejszy o 0,56 sekundy rocznie (i dokładniejszy) od późniejszych systemów indyjskich.)
Najwcześniejsze udokumentowane próby zmiany kalendarza miały charakter powierzchowny. W 800. rocznicę jego stworzenia (29 marca 1438) król Mohnyin Thado przestawił kalendarz na Rok 2 (z Rokiem Zerowym rozpoczynającym się 18 marca 1436). Jednak król umarł zaledwie po roku od tej zmiany i nowa era zakończyła się kilka lat później. Następna propozycja zmiany nadeszła w marcu 1638 roku ze strony króla Ayutthayi Prasat Thonga, który przygotowując się do nadchodzącej tysięcznej rocznicy kalendarza (10 kwietnia 1638), pragnął zmienić zwierzęta rządzące poszczególnymi miesiącami. Ponieważ praktyka taka nie była przyjęta w Birmie, propozycja została odrzucona przez króla Thaluna.
W międzyczasie coraz większą uwagę przyciągała narastająca rozbieżność między cywilnymi latami słonecznymi i księżycowo-słonecznymi. W roku 1100. rocznicy stworzenia kalendarza (1738 po Chr.) zaproponowano nowy system obliczeń, mający skorygować błędy systemu oryginalnego jednak dwór Taungngu nie podjął żadnego działania. Obecny system Surjasiddhanta (czyli szkoła Saura) został wprowadzony na dwór Konbaung w roku 1786, a na birmański został przetłumaczony po około 50 latach. I wreszcie Nyaunggan Sayadaw, buddyjski mnich, zaproponował nowy system zwany Thandeikta w roku 1200 (1838 po Chr.).
Nowy system stanowił hybrydę pomiędzy oryginalną i poprawioną szkoła Surya. W odróżnieniu od nowego systemu Surya, Thandeikta nie przyjmuje systemu rachuby rzeczywistej; nadal używane są średnie lata i średnie miesiące. Utrzymuje on także praktykę umieszczania miesiąca interkalarnego zawsze po miesiącu Waso a dnia interkalarnego zawsze na końcu miesiąca Nayon i to tylko w roku, który zawiera także miesiąc interkalarny. Jednak Thandeikta naśladuje nową Surya w zakresie drobnych zmian długości roku i miesiąca. Dominujący schemat Metona został zmodyfikowany, a miesiące interkalarne ustalone na tyle, aby zapobiec dalszemu pogłębianiu się różnic między latami słonecznymi a księżycowo-słonecznymi. Dzięki wsparciu księżniczki Sekkya Dewi, która została później główną żoną króla Mindona, w roku 1853 nowy system został w całości przyjęty. Pierwszą poprawką ówczesnego cyklu Metona było umieszczenie miesiąca interkalarnego w roku 1201 ME (1839 po Chr.) zamiast 1202 ME (1840).
Chociaż nowy system w widoczny sposób zmniejszył rozziew między latami słonecznymi a księżycowymi kalendarza, nie uczynił go dokładniejszym w porównaniu z rzeczywistym rokiem zwrotnikowym. W istocie, pod tym względem nowy system był nawet gorszy od poprzedniego. (Rok słoneczny Thandeikta wyprzedza średni rok słoneczny o około 23 minuty i 51,4304 sekundy, podczas gdy Makaranta o około 23 minuty i 50,8704 sekundy). W efekcie kalendarz nadal oddalał się od rzeczywistego roku słonecznego. Aby nadążyć za tą rozbieżnością, opiekujący się kalendarzem uciekali się okresowo do modyfikacji jego schematu interkalacji w oparciu o rzeczywistą rachubę kosztem uniemożliwienia publikacji kalendarzy wybiegających w przyszłość o więcej niż kilka lat.
Obecny status kalendarza W drugiej połowie XIX w. wraz z pojawieniem się europejskich kolonialistów kalendarz birmański utracił status oficjalny w kilku królestwach lądowej części Azji Południowo-wschodniej. Kalendarz gregoriański zastąpił kalendarz birmański w Kambodży w roku 1863, w Birmie w roku 1885 i w Laosie w roku 1889() Laos stał się francuskim protektoratem w marcu 1889, chociaż były suzeren – Syjam – nie uznał tego aż do października 1893 roku.. W roku 1889 Syjam, jedyne pozostałe niepodległe królestwo Azji Południowo-wschodniej, także zastąpił kalendarz birmański gregoriańskim jako oficjalnym kalendarzem codziennego użytku oraz przyjął Erę Ratanakosin (z rokiem 1782 po Chr. jako rokiem 1) jako tradycyjny kalendarz księżycowo-słoneczny.