Baskowie – protonaród waskoński zamieszkujący tereny na granicy Hiszpanii i Francji nad Zatoką Biskajską. Obecnie żyje około 10 milionów Basków, z czego 2,3 miliona w Hiszpanii, około 285 tysięcy we Francji i kilka milionów na emigracji (głównie w Ameryce Łacińskiej).
Baskowie mówią językiem baskijskim, który nie należy do rodziny języków indoeuropejskich. Interesujący przyczynek do badania pochodzenia Basków dają studia nad grupami krwi. Otóż gen grupy krwi B praktycznie u nich nie występuje, zaś częstość występowania grupy krwi 0 jest najwyższa w Europie. Około 35% ludności baskijskiej ma grupę krwi Rh−, podczas gdy w Europie średnio jest to 15%.
Historia Starożytność i panowanie wizygockie W przeszłości usiłowano dopatrywać się związku języka baskijskiego z językami berberyjskimi i kaukaskimi. W starożytności nie ulegli celtyzacji i romanizacji, jak inne ludy Półwyspu Iberyjskiego. Cesarz Tyberiusz przyznał Baskom autonomię w zakresie prawa i obyczajów oraz zwolnił ich z rzymskich podatków oraz stacjonowania legionów w zamian za dostęp do złóż występujących w Baskonii. Rzymska obecność przyczyniła się także do rozwoju rolnictwa i chrystianizacji.
thumb|250px|Baskijska moneta z I w. bita w Pampelunie Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Baskowie uzyskali większą niezależność, choć w 581 r. wizygocki król Leowigild podbił część Baskonii i w celu umocnienia swojej władzy założył twierdzę Victoriacum. Ani ta, ani kolejne ekspedycje nie przyniosła długotrwałego podporządkowania Basków.
We wczesnym średniowieczu nie zdołali opanować ich ziem ani Arabowie (z wyjątkiem okolic Pampeluny) ani Frankowie (z wyjątkiem Gaskonii), jednak walki arabsko-frankijskie doprowadziły do spustoszenia Baskonii i doprowadziły do powstania Basków przeciw obu sąsiadom. Już w VIII w. Baskowie usiłowali tworzyć własne państwo, w tym czasie władzę w regionie Pampeluny zdobył Velasco, który odebrał te tereny muladijskiemu rodowi Banu Qasi. Początki baskijskiej niepodległości związane są z powstałym z ziem Velasco Królestwem Nawarry, które w 824 r. pokonało armię frankijską i uzyskało niezależność pod panowaniem dynastii Arista (spokrewnionej z Banu Qasi). Królestwo Nawarry pod względem terytorialnym zbliżone było do obecnego obszaru Kraju Basków.
Królestwo Nawarry w okresie rekonkwisty W 905 r. tron Nawarry przejęła dynastia Jimena, która kontynuowała rekonkwistę i zaangażowała się w kontakty z innymi królestwami Hiszpanii. Jeszcze w X w. doszło do krótkotrwałej unii personalnej z hrabstwem Aragonii. Za rządów króla Sancha III Wielkiego (ok. 1000–1035) Królestwo Nawarry było największą potęgą chrześcijańską na Półwyspie Iberyjskim, a jego siła wywodziła się m.in. z wysoko rozwiniętej gospodarki. Sancho III zhołdował hrabstwa katalońskie i podporządkował sobie hrabstwo Kastylii oraz Królestwo Leónu, by w 1034 r. przyjąć tytuł „króla wszystkich Hiszpanii”.
Kryzysem w ekspansji Nawarry była klęska pod Atapuercą w 1054 roku i śmierć García III zadane przez armię Kastylii i Leónu. W 1076 r. tron przypadł królowi Aragonii Sancho Ramirezowi, co oznaczało powrót unii personalnej z Aragonią, która trwała do śmierci Alfonsa I Walecznego, gdy Nawarra uniezależniła się od silniejszego sąsiada. W tym okresie Nawarra została odcięta od terytoriów muzułmańskich, a jej rola w rekonkwiście ograniczona do zera. Był to także początek spadku znaczenia państwa.
Po niemalże czterech wiekach panowania rodzimej dynastii, w roku 1200, w wyniku niepokojów wewnętrznych prowincje Gipuzkoa, Araba i Biskaja oderwały się od Królestwa Nawarry i zostały włączone do Królestwa Kastylii, jednak monarcha kastylijski musiał przysiąc, że będzie przestrzegał Statutów Nawarry (tzw. fueros), a władza będzie sprawowana przez wicekróla. Baskowie mieli podlegać nie królowi Kastylii, lecz lokalnym zgromadzeniom. Porozumienie to rozciągało się na wszystkie cztery jednostki terytorialne – Arabę, Gipuzkoę, Biskaję i Nawarrę i było ratyfikowane przez kolejnych monarchów hiszpańskich. Pomimo włączenia do wielkiego organizmu państwowego, terytoria zamieszkane przez Basków charakteryzowała polityczna odrębność. Wybitni Baskowie byli wybitnymi Hiszpanami: ministrami Korony, wojownikami, konkwistadorami w Nowym Świecie, administratorami, misjonarzami.
Okres panowania francuskiego Po śmierci Sancha VII Mocnego Królestwo Nawarry weszło w 1234 roku na 40 lat w unię personalną z Szampanią. Nowy władca Tybald I Trubadur wydał Przywilej Generalny dla Nawarry, który gwarantował udział szlachty we władzy poprzez konsultowanie się króla ze szlachtą i powołanie wicekróla na czas nieobecności monarchy. Po wygaśnięciu dynastii szampańskiej tron Nawarry przypadł królom Francji. Okres panowania francuskiego wiązał się z naruszaniem praw Nawarry zapisanych w fueros, co doprowadziło do wybuchu krwawo stłumionego powstania.
W 1328 roku rządy objęła spokrewniona z królami Francji dynastia d’Evreaux, która dbała o rozwój kraju i respektowała jego odrębność. Wygaśnięcie tej dynastii skutkowało ponownie unią personalną z Aragonią, czemu nie przeszkodziła krótkotrwała wojna o sukcesję w Nawarze. Konflikt przyczynił się jednak do zniszczenia kraju, który nie odzyskał już wysokiej pozycji ekonomicznej.
Po rozpadzie unii z Aragonią panowanie w Nawarze objęła dynastia d’Albert. Za sprawą jej koligacji z Burbonami doszło w 1589 r. do unii personalnej z Francją, a w 1620 roku przyłączeniem państwa do Francji. Równocześnie większa, południowa, część Nawarry została w 1512 r. podbita przez króla Kastylii i Aragonii Ferdynanda Katolickiego, który przyłączył Nawarrę do Kastylii na zasadzie szerokiej autonomii.
Wiek XIX Panowanie hiszpańskie wiązało się z presją na ograniczenie użycia języka baskijskiego oraz promowaniem urzędników pochodzenia hiszpańskiego. Wiek XIX był dla tych terenów okresem diametralnych zmian gospodarczych i społecznych. W roku 1765, w odpowiedzi na nasilającą się dyskryminację ze strony Kastylijczyków, którzy zaczęli zajmować wysokie stanowiska w ich kraju, Baskowie powołali Towarzystwo Przyjaciół Kraju Basków. Jego celem było legalne przeciwdziałanie nowym, antyautonomicznym tendencjom w polityce Hiszpanii i ochrona narodowych tradycji. Cztery lata później, w wyniku reformy administracyjnej, likwidacji uległa autonomia francuskiej części Gaskonii, którą zresztą ograniczono już w okresie rewolucji francuskiej. W 1814 roku król Hiszpanii Ferdynand VII zniósł konstytucję uchwaloną dwa lata wcześniej i tym samym odebrał baskijskie przywileje w swoim królestwie.
Po śmierci Ferdynanda w Hiszpanii rozgorzały walki między pretendentami do tronu określone mianem wojny karlistowskiej (1833–1837). W jej czasie przywiązani do swych swobód i obyczajów, głęboko religijni Baskowie pod hasłem Bóg i stare prawa jako karliści popierali Don Carlosa – konserwatywnego pretendenta do tronu Hiszpanii. Konsekwencją wojny było częściowe zniesienie podstawowych regulacji dotyczących swoistej odrębności Basków, które, zapisane we fueros, obowiązywały w prawie niezmienionej postaci aż do 1841 r. Dotyczyło to przede wszystkim istnienia odrębnych instytucji państwowych, które zdelegalizowano. Również w tym roku ustalono ostateczną granicę między Francją a Hiszpanią, dzieląc kraj Basków na dwie części: francuską, w skład której wchodziły trzy prowincje (Lapurdi, Zuberroa, Dolna Nawarra) i hiszpańską, składającą się z Biskai, Gipuzkoi, Górnej Nawarry i Araby. Wskutek tego podziału powstało hasło jednoczące Basków, „Zapiak Bat”, czyli „Siedem w jedności”. Symbolizować ono miało dążenie do połączenia wszystkich siedmiu prowincji w jedno państwo.
W wyniku klęski karlistów w III wojnie karlistowskiej (1872–1876), doszło do całkowitego zniesienia fueros. Zniesienie przywilejów (m.in. przywilejów celnych) było jednakże poważnym impulsem do rozwoju gospodarczego tych regionów. Powstania przeciw monarchii wpłynęły na wytworzenie się późniejszych protestów, skierowanych przeciwko rządowi w stolicy Hiszpanii, a także miały ogromny wpływ na swego rodzaju odrodzenie kulturalne Basków w drugiej połowie XIX w., które łączy się z powstaniem i rozwojem baskijskiego nacjonalizmu.
Narodziny świadomości narodowej Za prekursora baskijskiej doktryny narodowej uważa się Sabino Aranę y Goiri, autora „Formularza istotnych zasad nacjonalizmu baskijskiego”. Był on założycielem EAJ-PNV Baskijskiej Partii Narodowej (Eusko Alderdi Jeltzalea, Partido Nacionalista Vasco), powstałej w 1894 r. Co ciekawe, dopiero mając 25 lat opanował język baskijski. Początkowo PNV była organizacją skrajnie nacjonalistyczną, tradycjonalistyczną i antyliberalną. Arana opowiadał się za stworzeniem samorządnego państwa baskijskiego, związanego z Hiszpanią na zasadzie równości, politycznie podporządkowanego Kościołowi, składającego się z szeregu autonomicznych jednostek zarówno z hiszpańskiej, jak i francuskiej części ziemi Basków. Był także pomysłodawcą narodowej flagi – ikurriny, na której kolor czerwony symbolizuje prowincję Biskaja, biały krzyż to oddanie wierze katolickiej, a zielony krzyż (zwany krzyżem św. Andrzeja) ma przypominać drzewo z Gerniki. Szczególny nacisk kładł on na konieczność zachowania i rozwoju języka – euskery.
Do 1898 r. działalność PNV miała bardzo ograniczony charakter. Partia liczyła niewielu członków i funkcjonowała w warunkach pół-tajności. Przystąpienie grupy euskalerriacos Ramona Soty do PNV oraz poparcie finansowe i propagandowe udzielone Aranie przez tygodnik Euskalduna zaowocowały pierwszymi sukcesami wyborczymi (Arana został deputowanym prowincji Biskaja w Bilbao) i PNV zaczęła nabierać znaczenia na baskijskiej scenie politycznej.
Filozofia Sabino Arany wraz z biegiem czasu uległa zmianie. W końcowym etapie swojego życia odszedł od dążeń niepodległościowych na rzecz autonomii. Zmarł podczas pobytu w więzieniu 25 listopada 1903 r. w wieku 38 lat. PNV po śmierci swojego przywódcy rozwijała dalej swoje struktury, jednak poprzez zmieniający się program stała na skraju rozłamu. Połowa członków uważała, że dalej należy dążyć do uzyskania niepodległości, reszta była zdania, iż lepszym wyjściem byłoby utworzenie autonomii. Dzięki kompromisowi ostatecznie nie doszło do rozłamu w PNV. W 1906 r. w Bilbao, został wygłoszony manifest zawierający ostateczny program Baskijskiej Partii Nacjonalistycznej. Dzięki czemu w ramach PNV mogły istnieć tendencje niepodległościowe, jak i te bardziej umiarkowane (mówiące o autonomii). Manifest ten umożliwił także legalizację partii.
Druga Republika 16 kwietnia 1931 roku proklamowana została Druga Republika Hiszpańska. Odżyły marzenia Basków o odzyskaniu przynajmniej części odebranych swobód. Tym bardziej, iż nowy rząd uznał autonomię Katalonii. Uzyskanie w 1936 roku autonomii przez Basków nastąpiło w cztery lata po przeprowadzeniu stosownego referendum. Według statutu autonomicznego Baskowie mogli posiadać swój parlament i rząd przed nim odpowiedzialny, posiadali prawo do prowadzenia własnej polityki podatkowej oraz swobodę rozwoju kultury. W skład Kraju Basków weszły prowincje Araba, Biskaja, Gipuzkoa, nie znalazła się w nim Nawarra, której mieszkańcy odrzucili autonomię w referendum. Wynikało to z faktu, że odsetek ludności rdzennie baskijskiej był tam znacznie niższy.
Działania te spotkały się z ostrym sprzeciwem przeciwników rządów republikańskich. Punkt 2 opublikowanego w 1933 r. programu politycznego partii „Falanga” głosił: „Hiszpania jest jednością przeznaczoną Narodowi. Wszelki zamach na tę jedność jest odrażający. Wszelki separatyzm jest zbrodnią, której nie przebaczymy. Obowiązująca konstytucja, dając podstawy temuż, stanowi zamach na Jedność przeznaczoną Hiszpanii. Dlatego żądamy jej natychmiastowego zniesienia”. Falanga chciała przekształcić Hiszpanię w państwo centralistyczne, sprzeciwiała się jakimkolwiek elementom autonomii.