Wasilków – gmina miejsko-wiejska w województwie podlaskim, w powiecie białostockim. Siedziba gminy to Wasilków.
Według danych z 31 grudnia 2024Główny Urząd Statystyczny. Dane podsumowujące ludność na rok 2024. roku gminę zamieszkiwało 21 299 osób.
Położenie Gmina Wasilków położona jest w centralno-wschodniej części województwa podlaskiego, w dolinie rzeki Supraśli. Gmina od południa graniczy z Białymstokiem, od zachodu z gminą Dobrzyniewo Duże, od północy z gminą Czarna Białostocka i od wschodu z gminą Supraśl. Wasilków jest położony nad rzeką Supraśl, w otoczeniu lasów Puszczy KnyszyńskiejUrząd miejski w Wasilkowie, Album „Odkryj Wasilków”, Białostockie Zakłady Graficzne S.A., wyd. 1, Wasilków 2022, ISBN 978-83-955707-1-1..
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 gmina Wasilków ma obszar 127,17 km², w tym: użytki rolne: 40% użytki leśne: 48%
Gmina stanowi 4,26 procent powierzchni powiatu.
Historia Pierwsze ślady osadnictwa na terenie gminy Wasilków sięgają środkowej epoki kamienia. Wykopaliska prowadzone w okolicach miejscowości Nowodworce dostarczyły dowodów na zasiedlenie tych terenów w epoce brązu, która na ziemiach polskich trwała do około 1800 r. p.n.e. Jednym z ciekawszych było odkrycie kopalni krzemienia w Puszczy Knyszyńskiej koło miejscowości Rybniki. W wyniku przeprowadzonych badań na terenie gminy zostało odkrytych około pięćdziesiąt stanowisk archeologicznych. Ślady osadnictwa pradziejowego i wczesnohistorycznego zostały odnalezione w sąsiedztwie niemal każdej istniejącej współcześnie miejscowości na terenie gminy Wasilków. Nic natomiast nie wiadomo na temat początków osadnictwa słowiańskiego na wasilkowskiej ziemi. W XI w. tereny Wasilkowa należały do Rusi Kijowskiej. Wasilkowskie tereny w 1340 r. zostały włączone do Litwy przez księcia Giedymina. Jednak wcześniej obszar ten należał do Mazowsza. Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o obszarze, na którym później powstało miasto i starostwo wasilkowskie pochodzi z 1358 r.
Przełomową datą w historii Wasilkowa jest dzień 8 grudnia 1566 r., kiedy król Zygmunt August nadał mu prawa miejskie oraz herb. Miasto zasiedlane było przez ludność pochodzącą z okolic Goniądza, Tykocina i Białegostoku. W dwa dni po nadaniu praw miejskich – w dniu 10 grudnia 1566 r. król Zygmunt August wydał przywilej pozwalający na utworzenie parafii katolickiej. W połowie XVII w. Wasilków zamieszkiwało około 500 mieszkańców, a całe starostwo dodatkowo 400 osób. Z tego okresu pojawiają się pierwsze zapisy o przybyłych z Choroszczy Żydach, którzy osiedlili się w Wasilkowie. Przed pierwszym rozbiorem Polski Wasilków liczył około 1500 mieszkańców. Po III rozbiorze Polski Wasilków został włączony do białostockiego departamentu Nowych Prus Wschodnich, a od 1807 r. na mocy traktatu w Tylży do zaboru rosyjskiego.
Około 1880 r. Wasilków liczył 3880 mieszkańców. W mieście funkcjonowało 12 zakładów włókienniczych, z czego właścicielami dziesięciu byli Żydzi. Wszystkie zakłady zatrudniały łącznie około 300 osób. Tragiczną datą w historii miasta jest dzień 5 maja 1895 r., kiedy to wielki pożar zniszczył prawie połowę Wasilkowa, a w ogniu zginęło 10 osób. Pod koniec XIX wieku Wasilków liczył ok. 4 tys. mieszkańców.
W listopadzie 1918 r. w mieście czynne były tylko dwie fabryki włókiennicze zatrudniające blisko 70 pracowników. II wojna światowa rozpoczęła się na tych ziemiach w dniu 16 września 1939 r. wraz z wkroczeniem wojsk niemieckich. Niespełna tydzień później wkroczył tu oddział kawalerii sowieckiej Armii Czerwonej. Tak rozpoczęła się sowiecka okupacja, podczas której wywieziono do Kazachstanu kilkadziesiąt wasilkowskich rodzin. W sierpniu 1941 r. Niemcy utworzyli w Wasilkowie getto, w którym przebywało około 1250 Żydów. W następnym roku wywieziono ich do Treblinki, gdzie zostali zgładzeni. Na skutek działań wojennych przemysł wasilkowski przestał istnieć. Miasto zniszczone zostało w 20%. W okresie powojennym znamienną datą jest dzień 1 lipca 1947 r., kiedy to ksiądz Wacław Rabczyński został mianowany wikariuszem i zarządcą parafii pw. Przemienienia Pańskiego w Wasilkowie. Podsumowaniem działalności ks. Rabczyńskiego było rozpoczęcie w 1958 r. i zakończenie w 1966 r. budowy kościoła pw. NMP Matki Miłosierdzia przy ulicy Kościuszki. Ksiądz Wacław Rabczyński był niewątpliwie jedną z najwybitniejszych postaci w powojennej historii ziemi wasilkowskiej.
W 1946 r. Wasilków liczył 3948 mieszkańców. Wyznacznikiem zmian zachodzących w latach powojennych był rozwój Zakładu Przemysłu Wełnianego im. Emilii Plater, który w latach swojej świetności zatrudniał około 2500 pracowników. W 1959 r. rozpoczęto budowę szkoły podstawowej przy ulicy Mickiewicza, a w roku 1982 szkoły podstawowej przy ulicy Polnej, którą uroczyście otwarto w dniu 22 maja 1985 r. Po II wojnie światowej Wasilków stał się miastem satelickim Białegostoku. W dniu 27 maja 1990 r. odbyły się pierwsze po pół wieku wolne i demokratyczne wybory do samorządu lokalnego.
Wasilków obecnie
28 października 2021 r. odbyła się premiera filmu o Wasilkowie pn. "Piosenka Wasilkowska"Piosenka Wasilkowska, zrealizowanego przez Krzysztofa Kiziewicza w ramach programu "Promocja obszaru LGD Puszcza Knyszyńska ukazująca walory kulturowe, przyrodnicze, historyczne i społeczne gminy Wasilków" realizowanego dzięki pozyskanemu dofinansowaniu ze środków UE w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Film powstał z udziałem lokalnej społeczności i stanowi wizytówkę Miasta i Gminy Wasilków.
10 grudnia 2021 r. Uchwałą Rady Miejskiej w Wasilkowie ustanowiono Hejnał Gminy Wasilków, który skomponowany został przez Adama Wolańskiego. Hejnał odtwarza się publicznie z budynku Urzędu Miejskiego w Wasilkowie codziennie o godz. 11:58 za pomocą urządzeń emitujących dźwiękUchwała Nr XLVIII/435/21 Rady Miejskiej w Wasilkowie z dnia 10 grudnia 2021 r. w sprawie hejnału Gminy Wasilków..
W roku 2022 liczba mieszkańców miasta i gminy Wasilków sięga blisko 19 tys. i stale rośnie. Wasilków stał się jedną z najprężniej rozwijających się jednostek samorządu terytorialnego w woj. podlaskim.
Walory przyrodnicze i turystyczne Urozmaicona rzeźba terenu oraz przepływająca przez gminę rzeka Supraśl tworzy dobre warunki do odpoczynku i rekreacji. Miasto od zachodu, północy i wschodu otoczona jest Parkiem Krajobrazowym Puszczy Knyszyńskiej. Dzięki temu mieszkańcy gminy oraz turyści mają możliwość korzystać w licznych turystycznych szlaków pieszych, rowerowych i jeździeckich.
Dla miłośników wędkarstwa dobrym miejscem może być zalew nad Supraślą. Również nad zalewem jest wypożyczalnia kajaków oraz sprzętu wodnego.
Szlaki piesze: Szlak „Supraski” – kolor znaków żółty, długość całkowita 16 km. Przebieg szlaku: Czarna Białostocka (PKP) – Buksztel – gaj. Czumażówka – Ożynnik – gaj. Podjałówka – Podsupraśl – Supraśl (rynek) Szlak „Świętej Wody” – kolor znaków niebieski, długość całkowita 23 km. Przebieg szlaku: Białystok (ul. Wysockiego MPK nr 9) – Nowodworce – Wasilków – Święta Woda – Studzianki – Zapieczki – gaj. Podjałówka – Podsupraśl – Supraśl (rynek) Szlak „Im. W. Sławińskiego” – kolor znaków zielony, kługość całkowita 23 km. Przebieg szlaku: Czarna Białostocka (PKP) – zal. Czapielówka – Czarna Wieś Kościelna – Klimki – Wólka Ratowiecka – Ratowiec – Czarny Blok – Wólka Przedmieście – Katrynka – góry Leńce – Jurowce (MPK) „Szlak bojowy Zgrupowania AKO Piotrków” – kolor znaków czerwony, długość całkowita 15 km. Przebieg szlaku: Święta Woda – Czarny Blok – Ratowiec – Czarna Wieś Kościelna – Karczmisko – Miejsce Pamięci Narodowej Szlak „Do Zakątka Kiszukówka” – kolor znaków żółty, długość całkowita 6 km. Przebieg szlaku: Święta Woda – Czarny Blok – Zakątek Kiszukówka
Szlaki rowerowe: mały|Fragment gminy Wasilków widziany z lotu ptaka Szlak „Kresowe wędrówki” – kolor znaków zielony, długość całkowita 149 km. Przebieg szlaku: Krynki – Kruszyniany – Sanniki – Szaciły – Nietupa – Górany – Ostrów Południowy – Ostrów Północny – Szudziałowo – Nowinka – Kozłowy Ług – Borowszczyzna – Talkowszczyzna – Kopna Góra – Łaźnie – leś. Turo – Podsupraśl – Jałówka – rez. Budzisk – Buksztel – Czarna Białostocka – Czarna Wieś Kościelna – Karczmisko – Kopisk – Szaciły – Obrubniki – Krynice – Letniki – Sochonie – Wasilków – Nowodworce – Ogrodniczki – Ciasne – Krasny Las – leś. Izoby – gaj. Kuberka – Królowy Most Szlak „Do Zakątka Kiszukówka” – kolor znaków żółty, długość całkowita 6 km. Przebieg szlaku: Święta Woda – Zakątek Kiszukówka Szlak „Grzybiarski” – kolor znaków czerwony, długość całkowita 10 km. Przebieg szlaku: Studzianki – Ożynnik – Sadowy Stok – Rezerwat Jałówka – Zapieczki – Studzianki Szlak „Rowerowa Obwodnica Wasilkowa” – kolor znaków niebieski, długość całkowita 45,2 km. Przebieg szlaku: Wasilków (zalew-cypel) – Dolina Cisów w Wasilkowie – ul. Nadawki w kierunku Jurowiec – Ponikła – Rybniki – Mostek – Wólka Przedmieście – Wólka Poduchowna – Dąbrówki – Studzianki – Wasilków (zalew-cypel)
W celu lepszego połączenia Rowerowej Obwodnicy Wasilkowa z siecią istniejących już w gminie szlaków turystycznych, utworzono dwa czarne szlaki „łącznikowe” Wólka Przedmieście – Sochonie oraz Studzianki.
Infrastruktura drogowo-kolejowa oraz transport Przez gminę biegną dwie drogi krajowe prowadzące do przejść granicznych: droga krajowa nr 8 do granicy z Litwą w Budzisku i droga krajowa nr 19 do granicy z Białorusią w Kuźnicy. Przez gminę biegnie też droga wojewódzka nr 676.
Przez gminę biegnie linia kolejowa nr 6 Zielonka – Kuźnica Białostocka. W Wasilkowie znajduje się stacja kolejowa Wasilków, a w lesie kilka kilometrów od miejscowości Wólka-Przedmieście przystanek Czarny Blok, używany głównie przez grzybiarzy.
Transport publiczny wewnątrz gminy realizowany jest przez Białostocką Komunikację MiejskąBiałostocka Komunikacja Miejska, Gmina Wasilków obsługiwana jest przez linie autobusowe nr 100, 102, 108, 122, 132, 142 - dane na dzień 17.11.2025 oraz autobusowe linie wewnętrzne Gminy WasilkówAutobusowa komunikacja wewnętrzna Gminy Wasilków, linie autobusowe W1, W2, W3. Dane na dzień 17.11.2025 .
Demografia Dane na rok 2024: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 21 299 100 10 881 51,08 10 418 48,91Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 168
Zestawienie wieku mieszkańców gminy Wasilków w 2022 roku według płci. Opracowane na podstawie danych z Głównego Urzędu Statystycznego „Statystyczne Vademecum Samorządowca”. bezramki|721x721px|Zestawienie wieku mieszkańców gminy Wasilków na rok 2022 według płci
Sołectwa Dąbrówki, Horodnianka, Jurowce, Katrynka, Nowodworce (3 sołectwa: Nowodworce I, Nowodworce II, Nowodworce III), Rybniki, Sielachowskie-Osowicze, Sochonie, Studzianki (2 sołectwa: Studzianki I i Studzianki II), Woroszyły, Wólka-Przedmieście-Wólka Poduchowna
Miejscowości niesołeckie Burczak, Horodnianka (kolonia), Jaroszówka, Jurowce (kolonia), Katrynka (osada leśna), Mostek (kolonia), Mostek (osada leśna), Ożynnik, Podkrzemionka, Zapieczki, Zaścianek.
Zabytki thumb|Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Wasilkowie thumb|Kościół Przemienienia Pańskiego w Wasilkowie Renesansowy układ przestrzenny miasta – najstarszy i najcenniejszy zabytek miasta zaprojektowany w ramach pomiary włócznej. Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej w Świętej Wodzie Cmentarz żydowski przy ul. Słowackiego z drugiej połowy XIX wieku (w Wasilkowie istniały jeszcze dwa kirkuty – przy ul. Polnej i przy ul. Supraślskiej – które zostały zniszczone podczas wojny i nie są uznane za zabytki)
Na terenie skansenu Białostockiego Muzeum Wsi zgromadzone są liczne zabytki wiejskiej architektury drewnianej, m.in. dwór ziemiański z początku XIX wieku, trzy wiatraki, kuźnia, młyn wodny, chałupy i dworki drobnoszlacheckie, stodoły i spichrze; w budynkach tradycyjne wyposażenie wnętrz i wystawy tematyczne.
W rejestrze zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa znajdują się: Kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego kościół parafialny pw. NMP Matki Miłosierdzia