Aleksander Piotr Czekanowski (ur. w Krzemieńcu na Wołyniu, zm. w Petersburgu) – polski podróżnik i geolog. Badacz Syberii Środkowej.

Życiorys Aleksander Czekanowski urodził się w rodzinie szlacheckiej r. w Krzemieńcu na Wołyniu jako syn Wawrzyńca i Joanny z domu Gostell. Jego ojciec utrzymywał w mieście pensjonat, był honorowym pomocnikiem przy gabinecie zoologicznym w tamtejszym liceum. Ojciec, zapalony entomolog, oraz Willibald Besser, biolog i profesor gimnazjalny, zaszczepili młodemu Czekanowskiemu podstawy nauk przyrodniczych.

Po przeprowadzce do Kijowa i ukończeniu tamtejszego gimnazjum, w 1850 r. rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim. Nie mając jednak zamiłowania do medycyny, skierował swe zainteresowania ku naukom przyrodniczym, a szczególnie geologii. W 1855 r. przeniósł się na uniwersytet w Dorpacie, gdzie na wydziale geologii przez dwa lata słuchał wykładów z mineralogii. Tam został przyjęty do najstarszej polskiej korporacji akademickiej Polonia. Po ukończeniu studiów w 1857 r. wrócił do Kijowa, gdzie pracował nad zbiorami miejscowego uniwersytetu. Przed powstaniem styczniowym w jego mieszkaniu zbierała się elita młodzieży. Podejrzany o udział w powstaniu, Czekanowski został aresztowany w 1863 r. i skazanie na odebranie praw szlacheckich oraz zesłany na Syberię, początkowo na Zabajkale koło Czyty, potem na zachód od jeziora Bajkał. Już w drodze gromadził i porządkował zbiory, posługując się lupą sporządzoną ze stłuczonej karafki. Po przeniesieniu go w okolice Bratskiego Ostroga nad Angarą kilka lat żył w nędzy. Mimo srogiego klimatu i ciężkiej pracy u chłopów nie porzucił pracy naukowej. Studiował geologię tzw. Lądu Angary, dokonując obserwacji meteorologicznych za pomocą przyrządów własnego pomysłu.

Z trudnej sytuacji wybawił go w 1866 r. Fryderyk Schmidt, poznany jeszcze w Dorpacie. Nabył on zgromadzone przez Czekanowskiego zbiory oraz zamawiał dalsze, zaopatrywał go także w książki. Dwa lata później uzyskał u władz zwolnienie Czekanowskiego z prac przymusowych i przeniesienie go do Irkucka, gdzie zaczął działać w Syberyjskim Oddziale Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, m.in. prowadząc badania w południowej części guberni irkuckiej (1869–71). W 1871 razem z Wiktorem Godlewskim oraz Benedyktem Dybowskim dokonał badań północnej części jeziora Chubsuguł w Mongolii. Badał również tereny górnego biegu Dolnej Tunguzki i notował spostrzeżenia z wyprawy przez Oleniok. Napisał pierwsze wiarygodne dane o geologii rejonu Dolnej Tunguzki (1873), południowego biegu Leny oraz rejonu Oleniok (1874–1875). Nad Dolną Tunguzką odkrył pokłady węgla i grafitu.

W 1876 pozwolono mu przyjechać do Petersburga, gdzie rozpoczął prace związane z opracowaniem zebranych materiałów geograficznych, geologicznych i paleontologicznych. Zbiory botaniczne i zoologiczne zebrane przez Czekanowskiego zostały opisane przez szereg innych uczonych. Swoje obserwacje z wszystkich wypraw zawarł w wielu publikacjach, które jednak nie są w pełni znane w Polsce. Poza działalnością pisarską zajmował się również kolekcjonowaniem skamieniałości roślin i owadów.

Zmarł r. w wyniku zatrucia amoniakiem, być może w wyniku zatrucia wewnętrznego z powodu niewydolności nerek, być może z powodu wypadku przy preparowaniu zbiorów lub – jak się twierdzi – najczęściej w wyniku samobójstwa spowodowanego prawdopodobnie postępującą chorobą nerwową i depresją, a być może oskarżeniami o defraudację pieniędzy na kolejną wyprawę. Wersję o celowym zażyciu amoniaku w celach samobójczych podważa Zbigniew Wójcik, twierdząc, że uczony miał dostęp do znacznie skuteczniejszych trucizn.

Odznaczenia Za swoje badania otrzymał m.in. złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1870), złoty medal Międzynarodowego Kongresu Geograficznego w Paryżu.

Prace Badania geologiczne guberni irkuckiej (1874); Dziennik ekspedycji po rzekach Dolna Tunguska, Oleniok i Lena w 1873–1875 (1896).

Upamiętnienie Jego imieniem nazwano pasmo górskie na Syberii między rzekami Leną i Oleniok – Góry Czekanowskiego, szczyt nad Bajkałem, osiedle typu miejskiego (do r. 1963 Anzebi, obecnie mikrorejon Bracka), ulice w Częstochowie (Północ), Gliwicach (Żerniki), Lublinie (dzielnica Wrotków), Pruszczu Gdańskim oraz w Zielonej Górze (Jędrzychów, Osiedle Uczonych), a niegdyś także w Łodzi.

Nazewnictwo gatunków Na jego cześć nazwano rodzaj wymarłych roślin okresu jurajskiego – CzekanowskiaКрымгольц Г.Я., Крымгольц Н.Г., 2000: Имена отечественных геологов в палеонтологических названиях. Санкт-Петербург, Российская Академия Наук, Палеонтологическое общество при РАН, str. 123-124. (klasa miłorzębowych), rodzaj środkowotriasowego amonita Czekanowskites, znanego z SyberiiPaleobiology Database oraz wczesnotriasowego amonita Prosphingites czekanowskiiPaleobiology Database.

Do innych wymarłych taksonów nazwanych nazwiskiem Czekanowskiego należą: Agnostus czekanowskii Schmidt, 1886 – środkowokambryjski trylobit, Syberia północna. Triangulaspis czekanowskii (Toll, 1899) – dolnokambryjski trylobit, Syberia wschodnia. Angarocanis czekanowskii (Schmidt, 1886) – sylurski wielkorak, Syberia. Primitia czekanowskii Schmidt, 1886 – sylurski małżoraczek, Syberia. Modiola czekanowskii Lahusen, 1886 – środkowojurajski małż, Syberia. Oxytoma czekanowskii Teller, 1886 – późnotriasowy małż, Rosja północna . Bellerophon czekanowskii Schmidt, 1858 – wczesnoordowicki ślimak, południowe wybrzeże Zatoki Fińskiej. Epiczekanowskites Popow, 1961 – środkowotriasowy amonit, Rosja. Polyptychites tshekanovskii Pavlow, 1914 – wczesnokredowy amonit, wschodnia Syberia. Palaeniscinotus czekanowskii Rohon, 1890 – wczesnokredowa ryba, Syberia. Sorocaulus szekanowskii (Schmalhausen, 1879) – permski skrzyp, Syberia. Asplenium czekanowskii Schmalhausen, 1879 – permski paprotnik, Syberia

Jego nazwiskiem nazwano także współczesne rośliny i zwierzęta: tojada Aconitum czekanovskyi, ostrołódkę Oxytropis czekanowskii- ILDIS LegumeWeb, Saxifraga czekanowskii, Myosotis czekanowskii, Papaver czekanowskii, hybrydę modrzewia Larix czekanowskii, rybę z grupy strzebli Phoxinus czekanowskii (synonim Rhynchocypris czekanowskii), pająka Dendryphantes czekanowskii, owada Hyperborea czekanowskii, skorupiaka Tropodiaptomus czekanowskii, Scoliocentra czekanowskii.

Filatelistyka Poczta Polska wyemitowała 3 września 1976 r. znaczek pocztowy upamiętniający podróżnika, o nominale 1,50 zł. Wydrukowano 10 665 000 sztuk, techniką rotograwiury, na papierze kredowanym. Autorem projektu znaczka był Tadeusz Michaluk. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 roku.

Drugi znaczek Poczty Polskiej poświęcony osobie Czekanowskiego wyemitowany został 23 maja 2022 roku, o nominale 3,60 zł. Wydrukowano 120 000 sztuk, technika rotograwiury, na papierze fluorescencyjnym. Autorem projektu znaczka był Jarosław Ochendzan.

Numizmatyka W 2004 r. Narodowy Bank Polski wydał upamiętniającą Czekanowskiego srebrną monetę kolekcjonerską o nominale 10 złotych oraz towarzyszącą jej monetę okolicznościową ze stopu nordic gold o nominale 2 złotych. Obie monety są częścią serii „Polscy podróżnicy i badacze”.

Przypisy

Bibliografia Bolszaja Sowietskaja Encykłopedia t. 29, Moskwa 1978 (wyd. I: )

(portret)

Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Dorpackiego Kategoria:Filistrzy Konwentu Polonia Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami taksonów biologicznych Kategoria:Polacy upamiętnieni nazwami obiektów fizjograficznych na Ziemi Kategoria:Polscy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Polscy geolodzy Kategoria:Polscy zesłańcy w Imperium Rosyjskim Kategoria:Ludzie urodzeni w Krzemieńcu Kategoria:Urodzeni w 1833 Kategoria:Zmarli w 1876 Kategoria:Polscy samobójcy Kategoria:Polacy w Rosji Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Polscy badacze Syberii