Archidiakonat opolski – jeden z czterech historycznych archidiakonatów diecezji wrocławskiej, powstały w 1230 w czasie urzędowania biskupa Wawrzyńca.
Historia Archidiakonaty wyodrębniono w celu usprawnienia administracji diecezją. Jako pierwszy z archidiakonatu wrocławskiego wydzielony został archidiakonat głogowski w 1228, dwa lata później opolski, a w 1262 legnicki. Podział ten utrzymywał się przez następne stulecia. Zarządzali nimi jako wikariusze biskupi archidiakoni, których zadaniem było przekazywanie poleceń biskupów do proboszczów i przeprowadzanie wizytacji generalnych w archidiakonacie co trzy lata.
Archidiakonat opolski objął swym zasięgiem tę część księstwa opolsko-raciborskiego, którym władał książę Mieszko I Plątonogi od 1202 roku, lecz oprócz części ziemi krakowskiej którą otrzymał ok. 1177 od Kazimierza II Sprawiedliwego, która pozostawała w granicach diecezji krakowskiej. Zasięg ten ujawnia się w tzw. Registrum Vyasdense (pol. Rejestr Ujazdu) dokumentu Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) sporządzonym za czasów biskupa Henryka z Wierzbna.
Sprawozdanie z poboru papieskiej dziesięciny z lat 1335-1342Jan Dudziak, Dziesięcina papieska w Polsce średniowiecznej, Lublin1974; Janusz Lubszczyk, Średniowieczna dziesięcina papieska i świętopietrze w archiprezbiteracie żorskim, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 3 (41) z września 2016 roku (ISSN 2080-3737); Janusz Lubszczyk, Dziesięcina papieska. w diecezji wrocławskiej sporządzone przez Galharda z Cahors ujawnia podział archidiakonatu opolskiego (Archidiaconatus Opoliensis) na 12 archiprezbiteratów (odpowiednika dekanatów): Olesno (Sedes Rosenbergensis), Strzelce (Sedes Strelinensis), Toszek (Sedes Costensis), Ujazd (Sedes Vyasdensis), Gliwice (Sedes Glivicensis), Żory (Sedes Zarensis)Janusz Lubszczyk, Średniowieczna dziesięcina papieska i świętopietrze w archiprezbiteracie żorskim, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 3 (41) z września 2016 roku (ISSN 2080-3737)., Cieszyn (Sedes Tessinensis), Racibórz (Sedes Ratyboriensis), Koźle (Sedes Coslensis), Głogówek (Sedes Glogoviensis), Biała (Sedes Bolensis), Niemodlin (Sedes Nemodlensis). Jednakowoż lista nie wydaje się być w nim pełna, ponieważ w owym spisie znalazły się tylko te parafie, które wcześniej nie uiściły papieskiej dziesięcinyJan Dudziak, Dziesięcina papieska w Polsce średniowiecznej, Lublin1974.Janusz Lubszczyk, Średniowieczna dziesięcina papieska i świętopietrze w archiprezbiteracie żorskim, „Biuletyn Galerii Historii Miasta” nr 3 (41) z września 2016 roku (ISSN 2080-3737); Janusz Lubszczyk, Dziesięcina papieska.
Na podstawie wysokości należnej opłaty świętopietrza liczbę wiernych archidiakonatu oszacowano na ok. 81 tysięcy w 1350, a ok. 1400 roku na 98 tysięcyHistoria kościołów w Żyrowej i Jasionowej oraz ich parafii.
Kolejne zachowane sprawozdanie z poboru świętopietrza, tym razem sporządzone przez archidiakona opolskiego Mikołaja Wolffa w 1447 ujawnia dużo bardziej kompletny podział na 273 parafii w 12 archiprezbiteratach: Olesno (Sedes Rosembergensis; 18 parafii), Strzelce (Sedes Strelicensis; 17), Ujazd (Sedes Vyasdensis; 14), Toszek (Sedes Tostensis; 21), Gliwice (Sedes Glyvicensis; 22), Cieszyn (Sedes Teschnensis; 50), Żory (Sedes Zorensis; 25), Racibórz (Sedes Rathiboriensis; 18), Głogówek (Sedes Glogoviensis; 21), Koźle (Sedes Coslensis; 23), Biała (Sedes Colcensis; 16), Niemodlin (Sedes Falkenbergensis; 28).
W okresie Reformacji liczne kościoły przejęte zostały przez protestantów, co miało swe odbicie w protokołach z wizytacji kościelnych przeprowadzonych w 1652 przez archidiakona opolskiego Bartłomieja Reinholda w archiprezbiterach raciborskim, wodzisławskim (powstałym w 1592 roku), żorskim i cieszyńskim. Z 1679 zachowały się protokoły wizytacyjne sporządzone przez proboszcza namysłowskiego Wawrzyńca Joannsthona (w zastępstwie chorego archidiakona Franciszka Welczka) w 16 archiprezbiteratach (do powyższych dołączyły powstałe w 1654 bielski, frysztacki i frydecki, natomiast wcześniej siedzibę dekanatu niemodlińskiego przeniesiono do Opola)j.w. s. 40-276, jak również z lat 1687 i 1688 tym razem sporządzone przez archidiakona ks. Marcina Teofila Stefecjuszaj.w. s. 278-598. W 1697 przeprowadzono wizytację archidiakonatu w 16 archiprezbiteratach. W 1719 wizytacji archidiakonatu dokonał biskup Elias Daniel Sommerfeld. Raporty częstokroć wspominają również język używany w poszczególnych parafia co pozwoliło historykom opracować chronologicznie pierwsze szczegółowe mapy językowe Górnego ŚląskaZasięg mowy polskiej na Śląsku około połowy XVII wieku. Opracował Tadeusz Ładogórski w: Historia Śląska pod redakcją Karola Maleczyńskiego, Wrocław 1966, Tom 1, cz. 3.).
W 1772 archidiakonat podzielony był na 28 archiprezbiteratów: Biała, Bielsko, Bogacica, Cieszyn, Dębieńsko Wielkie, Frydek, Frysztat, Gliwice, Głogówek, Gorzów Śląski, Gościęcin, Karwina, Krapkowice, Lubliniec, Łany, Niemodlin, Olesno, Opole, Pogrzebień, Pyskowice, Racibórz, Siołkowice, Strumień, Strzelce Opolskie, Toszek, Ujazd, Wodzisław, Żory. W 1802 roku archidiakonat opolski obejmował 21 archiprezbiteriatów i 168 parafii.
Przypisy
Kategoria:Archidiecezja wrocławska Kategoria:Chrześcijaństwo w Opolu Kategoria:Historia Śląska