Wanacja – dawna wieś, od 1952 południowo-wschodnia część i osiedle Starachowic, na prawym brzegu rzeki Kamiennej, około 19 km na północ od klasztoru. Zachowała się nadal ulica o nazwie Wanacja. Wraz z Kolonijkami tworzy jednostkę urbanistyczną o nazwie Wanacja-Kolonijki.

Nazwa Zwana również w roku 1529 „Venetia” (ale: 1538 „Wenecja”, 1565, 1577 „Venecia”, 1629 „Wenecya”, 1649 „ Wenetia”, 1662 „Venecia”) 1673 „Wanacia”, 1688 „Wanacya”, 1699 „Wenecya”, 1747 „Venetia”, 1780 „Wanacya”, 1787 „Wenecya”, 1827 „Wanacya”, 1892 „Wanacya Rządowa” i „Wanacya Księża”,

Historia

Wanacja to dawna wieś, położona na zachód od wsi Starachowice. 1529 w powiecie sandomierskim (1538 parafia Wąchock), 1827 w powiecie soleckim(Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG. I/7 192)., 1787 parafia Wierzbnik. Za Królestwa Kongresowego Wanacja przynależała do powiatu iłżeckiego w guberni kieleckiej. Początkowo, w latach 1867–1870, znajdowała się w gminie Starachowice. 13 stycznia 1870 gmina Starachowice została zniesiona w związku z przyłączeniem do niej pozbawionego praw miejskich Wierzbnika i równoczesnym przemianowaniem jednostki na gminę WierzbnikPostanowienie z 17 (29) października 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 415). 18 sierpnia 1916 z gminy Wierzbnik wyłączono Wierzbnik, przekształcając go w odrębną gminę miejską), a już 1 listopada 1916 z pozostałej części gminy Wierzbnik (z m.in. Wanacją) utworzono nową gminę StykówRozporządzenie c. i k. Jeneralnego-Gubernatorstwa wojskowego z dnia 21 października 1916 r. Oznaczenie obszaru miast: Buska, Chmielnika, Dąbrowej, Jędrzejowa, Ostrowca, Sandomierza, Staszowa, Szczebrzeszyna, Wierzbnika, Włoszczowy i Zamościa. (Dz. Rozp. C. i K. Jen. Gub. Wojsk. z 1916 r. Cz. XVIII, poz. 103)Historia sołectwa Styków.

W II RP Wanacja przynależała do woj. kieleckiego (powiat iłżecki), gdzie w 1921 roku liczyła 638 mieszkańcówSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 3 : Województwo kieleckie. 31 października 1933 utworzyła gromadę o nazwie Wanacja, składającą się ze wsi Wanacja i Wanacja Książęca oraz lasów państwowych leśnictwa WanacjaKielecki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 27, poz. 182. 1 kwietnia 1939 miasto Wierzbniki połączono z utworzoną w 1933 roku gromadą Starachowice Fabryczne, nadając mu nazwę Starachowice-Wierzbnik. Natomiast Wanacja zachowała dalej swoją odrębność jako gromada w gminie Styków.

Podczas II wojny światowej włączona do Generalnego Gubernatorstwa (dystrykt radomski, powiat starachowicki). Hitlerowcy znieśli gromadę Wanacja (a także gromady Starachowice-Wieś, Krzyżowa Wola i Starachowice Górne), włączając ją do miasta Starachowice-Wierzbnik, które przemianowali na StarachowiceAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.

Po wojnie powrócono do stanu sprzed wojny; gromady włączone przez hitlerowców do Starachowic odzyskały swoją samodzielność (w tym Wanacja), a miasto powróciło do przedwojennej nazwy Starachowice-Wierzbnik. Zmieniono ją z powrotem na Starachowice dopiero 3 września 1949.

Wanacja utraciła ostatecznie swoją samodzielność 1 lipca 1952, kiedy włączono ją do miasta Starachowice w związku z nadaniem mu statusu powiatu miejskiego.

Topografia, granice W roku 1532 graniczy z Rzepinem. 1546 sołtys Michałowa otrzymuje m.in. łąkę w Wanacji w osuszonym stawie rybnym „alias na Stawyku”, koło rzeki, z jednej strony rzeki Kamiennej (dawna nazwa Kamyona), między łąkami z dawna kmiecymi(Archiwum Główne Akt Dawnych w W 1895).. W roku 1546-7 rozgraniczenie Wanacji, Michałowa i Dąbrowy oraz dóbr klasztoru wąchockiego Wąchock i Mirzec od wsi biskupa krakowskiego Tychów, Lipie, Małęczyn, Lubienia(ZDP rps 10543 65. Niwiński 1930 74).. 1662, 1670, 1771, 1780 Wierzbnik. 1777, 1780 Rzepin. 1780 graniczy od wschodu i południa z granicą świślińską biskupa krakowskiego, od zachodu z Krzyżową Wolą Cystersów wąchockich, od północy ze stawem wierzbnickim graniczy z Michałowem. W roku 1803 następuje rozgraniczenie Wanacji i Michałowa od Starachowic i Krzyżowej Woli, 1820 graniczy z Wierzbnikiem(J. Wiśniewski, Dekanat Iłżecki, Radom 1909-1911. 394)..

Kalendarium Własność klasztoru świętokrzyskiego, od 1818 roku rządu.

1529 własność klasztoru świętokrzyskiego, zapisano z tego roku pobór z 1 kwarty. 1529 należy do stołu opata, płaci 2 grzywny 36 groszy czynszu(Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529 (tzw. Liber retaxationum), wyd. Z. Leszczyńska-Skrętowa, 1968. 349).. 1538 opat daje pobór od 1 zagrodnika(Archiwum Skarbu Koronnego, dział w Archiwum Główne Akt Dawnych w W. I/7 192).. 1546 łąka sołtysa Michałowa, poddani klasztoru z Dziurowa lub z Wanacji. mają pomagać sołtysowi Michałowa przy szarwarku przy stawach michałowskich. 1547 własność klasztoru świętokrzyskiegoNiwiński 1930 74). M. Niwiński, Fundacja cystersów w Wąchocku. Fundacja i dzieje uposażenia, „Rozprawy AU”, „Wydz. hist.-fil.” 68, Kr. 1930.. 1565 poddani klasztoru z Dziurowa lub Wanacji mają pomagać sołtysowi Michałowa przy szarwarku przy stawach michałowskich(Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie 1897).. 1569 opat świętokrzyski daje pobór od 4 kmieci na 2 łany oraz z kuźnicy zwanej „Jakubek” o 2 kołach z 3 czeladnikami(Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG. I/7 417).. 1571 opat świętokrzyski daje pobór z 2 łanów i położonej koło wsi kuźnicy Wierzbnik zwanej „Jakubkowa” (syna Jana Kowalskiego-byłego sołtysa cysterskiego nazwanej od jego imienia Jakub). 1577-8 opat świętokrzyski daje pobór od 4 kmieci na 2 łanach. 1578 klasztor świętokrzyski daje pobór od 4 kmieci na 2 łanach i 1 komorA. Pawiński, Polska XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym. Małopolska, t. III-IV (Źródła dziejowe, 14-15), W.1886.196).. 1629 opat świętokrzyski daje pobór od 4 kmieci na 2 łanach i 1 komor. z bydłemZ. Guldon, L. Stępkowski, Z. Trawicka, Rejestr poborowy powiatu sandomierskiego z roku 1629, „Teki Archiwalne” 21, 1989 1629 68.. 1673 pogłówne od zarządcy Wanacji i Michałowa Gaspara Chrzonowskiego z żoną i niezamężną córką oraz 62 czeladzi folwarcznej i mieszkańców wsi(Archiwum Skarbu Koronnego, dział w AG. I/67 236v.). 1780 należy do klucza rzepińskiego dóbr stołu opata komendatoryjnego. Było wtedy w Wanacji 6 dymów. 6 zagrodników (Felicjan Grunt, który jako gajowy jest zwolniony od powinności. Wincenty Jagiełła, Franciszek Gołyga, Wojciech Stępień, Benedykt Sławek, Alexander Koprowski). Wszyscy pracują po 3 dni tyg. pieszo dla plebana Wierzbnika i dla dworu w Rzepinie, odrabiają po 2 dni powaby dla dworu i 6 łokci oprawy, płacą po 6 gr czynszu. Nie dają stróży, ale pracują przy stawie wierzbnickim. Subsidium charitativum wynosi 114 zł(Inwentarz klucza rzepińskiego z 1780 r. 17, 29-30).. 1787 Wanacja liczy 52 mieszkańców(Spis ludności diecezji krakowskiej z r. 1787, cytuję: I – wyd. J. Kleczyński, I 416. II 132).. 1817 opat Łysogórski odstępuje prepozytowi Wierzbnika pola kopalne zwane „Trzaźny” w Wanacji zamiast trzeciego zagrodnika „trzydniowego”. 1818 Wanację z całym kluczem wierzbnickim przejmuje rząd w zamian za folwarki Stara Huta i Nowa Huta(Gacki – J. Gacki, Benedyktyński klasztor na Łysej Górze, W. 1873. 244).. 1819 według spisu kasacyjnego kmiecie z Wanacji podczas przyboru wody strzegli stawu (dawali szarwark) w Wierzbniku (Gacki -J. Gacki, Benedyktyński klasztor na Łysej Górze, W. 1873.. 247).. 1820 Wanacja to dobra rządowe, pod zarządem Dyrekcji Górniczej. 1827 Wanacja ma 10 domów i 76 mieszkańców. 1892 „Wanacja Rządowa” ma 21 domów, 157 mieszkańców i 290 mórg ziemi, „Wanacja Księża” ma 9 domów, 55 mieszkańców i 80 mórg. 1870 (około tego roku) znajduje się przy wielkim stawie na rzece Kamiennej, ma 25 domów i 211 mieszkańców.

Zarząd Spółdzielni Mieszkaniowo - Lokatorskiej Wanacja Obecnie prezesem spółdzielni mieszkaniowej Wanacja jest Marek Włodzimierz Pawłowski. Funkcję zastępcy prezesa pełni pani Anna Jolanta Gajewska. Od 2024 roku do kadry zarządu spółdzielni dołączył Tomasz Roman Marczak.

Wydarzenia 1546 powstaje wójtostwo w Wanacji(według źródła ZDP rpsy 1297, 10645-6. Derwich 1992 według indeksu. w dr. (i Wierzbnik). rps 10543 65 – wiadomość niepewna).. 1553 Zygmunt August przenosi na prawo niemieckie wyliczone wsie klasztoru świętokrzyskiego, w tym Wanację(Archiwum Główne Akt Dawnych w W.. 909)..

Powinności dziesięcinne Dziesięcina należy do kl. świętokrzyski, następnie do prepozyta Wierzbnika. 1688 opat świętokrzyski nadaje nowo utworzonej prepozyturze klasztoru w Wierzbniku dziesięcinę z łanów poddanych w Wanacja, a 2 zagrodników z Wanacja ma po 3 dni tyg. pracować na potrzeby pleb. 1747 dziesięcina należy już do prepozyta Wierzbnika. 1780 dziesięcinę snopową wytyczną dowożą prepozytowi Wierzbnika. Zobacz też

Czasy współczesne Obecnie Wanacja jest to część miasta w osiedlu Południe. (jednego z 20 osiedli Starachowic).

Uwagi .

Przypisy Maria Kamińska, Nazwy miejscowe dawnego województwa sandomierskiego, wyd. Polskiej Akademii nauk Wrocław. 1964-1965. Słownik historyczno geograficzny ziem polskich w średniowieczu.

Kategoria:Geografia Starachowic Kategoria:Wsie historyczne w powiecie starachowickim Kategoria:Dobra ziemskie klasztoru łysogórskiego