Willamette River − jeden z głównych dopływów rzeki Kolumbii, dostarczający 12–15% jej zasobów wodnych. Rzeka ma 301 km długości i w całości znajduje się w północno-zachodnim Oregonie w Stanach Zjednoczonych, płynąc w kierunku północnym pomiędzy pasmami Gór Nadbrzeżnych i Kaskadowych. Rzeka i jej dopływy mają swoje źródła w żyznej dolinie Willamette, zamieszkiwanej przez dwie trzecie populacji Oregonu. Znajdują się tu stolica stanu Salem i jego największe miasto Portland. Portland leży u ujścia Willamette do Kolumbii.
Zlewnia Willamette, utworzona przez ruchy litosfery ziemskiej około 35 milionów lat temu, a następnie przeobrażana na skutek aktywności wulkanicznej i erozji, została w znacznym stopniu zmodyfikowana przez katastrofalną powódź glacjalną, jaka miała miejsce na tych terenach pod koniec ostatniego zlodowacenia. Ludzie pojawili się tam ponad 10 tysięcy lat temu. Wtedy, w dolnym biegu rzeki i u jej ujścia, powstały liczne wioski plemienne.
Bogata w osady, których dostarczyła powódź, a do chwili obecnej zasilana przez obfite opady deszczu z zachodnich zboczy Gór Kaskadowych, dolina Willamette jest jednym z najżyźniejszych regionów rolniczych Ameryki Północnej. Z tego powodu stała się w XIX wieku celem pionierów wędrujących wzdłuż oregońskiego szlaku. Rzeka była w owym czasie ważną arterią komunikacyjną, jakkolwiek wodospad, grodzący ją tuż powyżej Oregon City, stanowił poważną przeszkodę dla łodzi. Obecnie wodospad nie stanowi już przeszkody. Rzekę przecina w ponad pięćdziesiąt mostów.
Główny nurt Górne dopływy Willamette mają źródła w górach na południe i południowy wschód od Eugene i Springfield. Od zbiegu Middle Willamette i Coast Willamette w pobliżu Springfield, główny nurt rzeki płynie meandrami głównie na północ pokonując odległość 301 km, by wpaść do rzeki Kolumbii. Dwie najbardziej znaczące zmiany biegu rzeki znajdują się w miejscowości Newberg, gdzie Willamette skręca gwałtownie na wschód i około 24 km poniżej tego miasta, gdzie ponownie obiera kierunek północny. W pobliżu ujścia, na północ od śródmieścia Portland, rzeka dzieli się na dwa kanały opływające wyspę Sauvie. Jako wykorzystywane dla celów żeglugowych, kanały te są zarządzane przez rząd federalny Stanów Zjednoczonych. Kanał główny, głębokości 12 m i szerokości do 580 m, łączy się z Kolumbią około 163 km powyżej ujścia tej ostatniej do Oceanu. Kanał ten stanowi główną drogę wodną dla portu w Portland i nadrzecznych stref przemysłowych. Mniejsza odnoga rzeki, Multnomah Channel, ma 34 km długości, około 180 m szerokości i 12 m głębokości. Wpada do Kolumbii około 23 km bliżej jej ujścia, w pobliżu miejscowości St. Helens w hrabstwie Columbia. Multnomah jest wykorzystywana przede wszystkim dla celów rekreacyjnych.
Głównymi dopływami, od źródeł Middle i Coast Wilamette do ujścia poniżej Portland, są rzeki McKenzie, Marys, Calapooia, Santiam, Luckiamute, Molalla i Clackamas (prawe) oraz Long Tom, Yamhill i Tualatin (lewe).
Rozpoczynając się na wysokości 134 m n.p.m., główny nurt rzeki opada 130 m pomiędzy źródłami a ujściem, czyli około 0,4 m na kilometr Źródło Google Earth. Spadek jest nieco większy na odcinku od źródeł do Albany niż pomiędzy Albany a Oregon City. U wodospadu pomiędzy West Linn i Oregon City rzeka opada gwałtownie o około 12 m. Na ostatnim, dolnym odcinku spadek jest bardzo niewielki i zakłócany działalnością pływową Oceanu Spokojnego na Kolumbii. Szerokość głównego nurtu Willamette waha się w granicach 100–200 metrów.
Dorzecze Dorzecze rzeki Willamette obejmuje obszar 29 730 km², co stanowi 12% powierzchni Oregonu. Ograniczone od zachodu przez pasmo Gór Nadbrzeżnych i Kaskadowych od wschodu, ma około 290 km długości i 160 km szerokości. Wysokość względem poziomu morza sięga od 3199 m (Mount Jefferson w Górach Kaskadowych) do 3 m n.p.m. u ujścia do Kolumbii.
Historia Pierwsi mieszkańcy thumb|Willamette przy połączeniu z rzeką Molalla Przez co najmniej 10 000 lat nad brzegami Willamette i jej dopywów zamieszkiwały liczne plemiona Indian, a wśród nich Kalapuya, Czinukowie i Klakamasowie. Klakamasowie mieszkali w północno-wschodniej części doliny, w większości nad rzeką Clackamas (która od nich wzięła swą nazwę). Terytorium Chinooków objęło − choć nie wiadomo kiedy − całe północne ziemie dorzecza aż po rzekę Kolumbię. Nazwa doliny i rzeki, Willamette, jest autochtonicznego pochodzenia i stanowi zapis nazwy głównej wioski Klakamasów w języku francuskim. Języki tubylcze Oregonu były z sobą spokrewnione, więc nazwa mogła być także wywiedziona z dialektu Indian Kalapuya.
W połowie XIX wieku plemię Kalapuya liczyło od dwóch do trzech tysięcy osób podzielonych na kilka (8–16) grup. Klakamasów było w tym czasie nie więcej niż 1800. U.S. Census Bureau przyjmuje, że populacja Chinooków sięgała 5000 głów, choć nie wszyscy Chinookowie mieszkali w dolinie Willamette. Populacja Indian doliny w omawianym okresie nie przekraczała 15 000 osób.
Tubylcze ludy żyjące nad rzeką Willamette prowadziły różny tryb życia. Te z dolnego biegu rzeki, bliżej wybrzeża Pacyfiku, żyły najczęściej z rybołówstwa. Najważniejszą dla nich rybą był łosoś, który stanowił istotny element wymiany z handlarzami futer. Plemiona z górnego biegu rzeki również łowiły łososie i pstrągi, często budując tamy na dopływowych strumieniach, ale zajmowały się głównie uprawą roli. Ogólnie rzecz biorąc plemiona doliny Willamette prowadziły osiadły tryb życia. Chinookowie mieszkali w dużych, drewnianych chatach, praktykowali niewolnictwo i mieli dobrze zorganizowany system kastowy. Plemiona z południa były w większości wędrowne, przemieszczając się z miejsca na miejsce wraz ze zmianami pór roku. Znane były z kontrolowanego wypalania łąk i zagajników dla zyskania terenów pod uprawę roślin (szczególnie kamasji).
Handlarze futer Rzeka Willamette po raz pierwszy pojawiła się w zapiskach brytyjskiego porucznika Williama Broughtona, uczestnika ekspedycji George'a Vancouvera. Od XVIII do połowy XIX wieku na północnych wybrzeżach Oceanu Spokojnego i na uchodzących doń rzekach kwitł handel futer, przy czym traperzy (głównie kanadyjscy Francuzi) pracowali dla Kompanii Zatoki Hudsona i Kompanii Północno-Zachodniej, polując głównie na bobry i wydry. Futra tych zwierząt osiągały zawrotne ceny tak w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie, jak i w Europie i na Dalekim Wschodzie, ze względu na swą „gęstość, połysk, luksusowy wygląd i nieprzepuszczalność wody”. W tym czasie powstał szlak Oregon-Kalifornia. Droga ta, o długości prawie 1000 km, zaczynała się u ujścia Willamette w okolicach dzisiejszego Portland i biegła przez dolinę Willamette, Góry Kaskadowe i Góry Siskiyou, by przez Dolinę Sacramento dotrzeć do San Francisco.
XIX wiek W roku 1805 Ekspedycja Lewisa i Clarka przebyła wiele tysięcy kilometrów, by skartować i zbadać niedawno pozyskane Terytorium Luizjany i Krainę Oregonu, zamieszkiwane przez północnoamerykańskich Indian i nielicznych osadników z Francji i Wielkiej Brytanii. Ekspedycja pokonała wprawdzie rzekę Kolumbia w górę i w dół jej biegu, ale nie dostrzegła szerokiego ujścia Willamette, jednego z największych dopływów Kolumbii. Dopiero w kwietniu 1806 roku inny badacz, William Clark, opierając się na informacjach uzyskanych od tubylców, odkrył ją dla Europejczyków. Kolejna wyprawa, sponsorowana przez władze, przemierzyła dolinę Willamette w roku 1841, podróżując wzdłuż pasma Siskiyou. Jej członkowie odnotowali, że Indianie łowią w wodospadzie na Willamette znaczne ilości łososia.
W połowie XIX wieku żyzna gleba, ciepły klimat i bogactwo ryb w rzekach doliny Willamette zaczęły przyciągać coraz większe ilości osadników ze wschodu Stanów Zjednoczonych. Wielu z nich wędrowało szlakiem oregońskim, który zaczynał się w Independence (Missouri), a kończył w wielu różnych miejscach przy ujściu Willamette River. Chociaż ludzie wędrowali do Oregonu od roku 1836, migracja na wielką skalę rozpoczęła się dopiero w 1843 roku, kiedy na szlak ruszyło blisko tysiąc pionierów. W ciągu następnych 25 lat około 500 000 ludzi przemierzyło szlak oregoński.
thumb|left|Oregon City ok. 1867; w tle wodospad W latach dwudziestych XIX wieku u stóp Wodospadu Willamette powstała osada Oregon City. Prawa miejskie otrzymała w roku 1844, stając się tym samym pierwszym miastem na zachód od Gór Skalistych. John McLoughlin, przedstawiciel Kompanii Zatoki Hudsona, był jednym z założycieli miasta. McLoughlin starał się przekonać rząd brytyjski (wciąż sprawujący władzę nad tym obszarem), by dopuścił do osadzania się Amerykanów, co było wbrew polityce Kompanii. Oregon City prosperowało dzięki papierni napędzanej wodami Wodospadu Willamette, ale jednocześnie wodospad tworzył nieprzekraczalną barierę dla żeglugi rzecznej.
Gdy w roku 1851 powstało Portland, szybko stając się największym miastem Oregonu, Oregon City zaczęło powoli tracić znaczenie jako gospodarczy i polityczny ośrodek stanu. W latach pięćdziesiątych na Willamette pojawiły się parowce, które jednak nie mogły pokonać wodospadu. W rezultacie żegluga na Willamette była podzielona na dwa odcinki: dolny, 43-kilometrowy z Portland do Oregon City − który zapewniał łączność z systemem żeglugowym rzeki Kolumbia − i górny na całej niemal długości Willamette. Każda łódź, której właściciel uważał za niezbędne przebycie wodospadu, musiała być przenoszona. To doprowadziło do powstania kilku firm specjalizujących się w przenoszeniu jednostek pływających. W roku 1873 wybudowano omijający wodospad kanał żeglugowy ze śluzami, co ułatwiło nawigację pomiędzy dolnym i górnym odcinkiem rzeki. Obecnie kanał jest rzadko używany.
W latach pięćdziesiątych XIX wieku osadnicy, poszukujący nowych ziem pod uprawę, zaczęli wkraczać na tereny indiańskie. W dolinach rzek Umpqua i Rogue dochodziło do starć, co skłoniło władze stanowe do usunięcia Indian siłą. W 1855 roku Joel Palmer, prawnik z Oregonu, wymusił na plemionach z doliny Willamette zawarcie traktatu, na mocy którego Indianie oddali swe ziemie białym, po czym zostali osadzeni w rezerwacie.
Współczesność Do roku 1910 na rzekach zlewni Willamette zbudowano 15 dużych i wiele mniejszych zapór. Przy większości z nich istnieją elektrownie wodne, a jeziora zaporowe, będące miejscem rekreacji, pozwalają kontrolować bieg rzeki i zapobiegać powodziom.
Porozumienie z roku 1991, zawarte przez miasto Portland i stan Oregon, zmierzające do ostatecznego zmniejszenia zagrożenia powodziowego doprowadziło do uruchomienia tzw. Big Pipe Project. To zamierzenie, zrealizowane w 2011 roku kosztem 1,44 mld USD, odseparowało kanalizację miejską od kanalizacji burzowej, która w przeszłości powodowała zalewanie miasta. W roku 2011 miasto Portland uznało, że Big Pipe zmniejszy w przyszłości zagrożenie powodziowe o 94%.
W roku 1998 rzeka Willamette została uznana przez prezydenta Billa Clintona za jedną z czternastu rzek amerykańskiego dziedzictwa.
Zapory thumb|left|Detroit Dam jest największą zaporą wodną w dorzeczu Willamette River Na dopływach Willamette znajduje się ponad dwadzieścia zapór, nie licząc dziesiątek jazów, śluz i kanałów, które pozwalają lepiej kontrolować skłonną do wylewów rzekę.
Jedyną zaporą w głównym nurcie rzeki jest zapora przy Wodospadzie Willamette powyżej Oregon City, niska konstrukcja typu grobla na samej krawędzi wodospadu, która kieruje wodę do turbin hydroelektrowni, papierni i innych zakładów przemysłowych. Kanał żeglowny, ze śluzami pozwalającymi omijać wodospad, powstał w roku 1873.
Zapory na głównych dopływach Willamette to głównie duże, kontrolujące poziom wody i dostarczające energii elektrycznej konstrukcje. Trzynaście z nich zostało zbudowanych i jest utrzymywanych przez Korpus Inżynieryjny Armii Stanów Zjednoczonych (USACE) w ramach projektu „Willamette Valley”, a 11 z nich produkuje energię elektryczną.