Banská Belá (niem. Dilln; węg. Bélabánya, Fejérbánya; pol. Bańska Biała) – wieś (obec) na Słowacji położona w kraju bańskobystrzyckim, w powiecie Bańska Szczawnica.
Historia Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1228. Powstała ona jako osada górników, wydobywających tu cenne minerały, głównie rudy srebra i miedzi oraz złoto. W 1425 była wymieniana w dokumencie króla Zygmunta Luksemburskiego jako pełnoprawny członek związku siedmiu środkowosłowackich miast górniczych, tzw. heptapolitanyMartin Štefánik, Ján Lukačka i in.: Lexikon stredovekých miest na Slovensku, Bratislava 2010, , s. 20–24 .. W 1424 król Zygmunt Luksemburski przekazał Bańską Białą wraz z pozostałymi sześcioma miastami heptapolitany swej żonie, królowej Barbarze. Od tej pory aż do 1548 miasta te stanowiły majątek kolejnych królowych Węgier. W 1453 król Władysław Pogrobowiec odnowił Bańskiej Białej starsze, bliżej niesprecyzowane prawa miejskie. W 1455 w liście Jana Jiskry wymieniony jest wójt i przysiężni miejscy. 25 marca 1466 król Maciej Korwin pozwolił na utworzenie w mieście parafii. Z zapisów w księgach miejskich wynika, że miasto rządziło się prawami, zaczerpniętymi z pobliskiej Bańskiej Szczawnicy. Najstarszy odcisk pieczęci miejskiej pochodzi z 1473.
Lata górniczej prosperity miasta przeplatane były okresami niepowodzeń. W 1552 Bańską Białą spustoszyły wojska tureckie, w 1606 oddziały antyhabsburskich powstańców Stefana Bocskaya, a w 1664 ponownie Turcy. Od 1788 do 1953 (z przerwą w latach 1848–1865) Bańska Biała stanowiła jeden organizm miejski z Bańską Szczawnicą. Od 1954 samodzielna wieśAlbert Kelemen a kolektív: Štiavnické vrchy. Turistický sprievodca ČSSR, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1986, s. 157–159..
Mieszkańcy zajmowali się głównie poszukiwaniem i wydobyciem rud oraz ich przeróbką. Już w XIV w. na przeszkodzie w rozwoju górnictwa stanęła woda, która w 1373 zalała główne sztolnie wydobywcze. W 1443 szkody wyrządziło tu, podobnie jak w innych środkowosłowackich ośrodkach górniczych, trzęsienie ziemi, a w 1474 kolejne wypływy wód podziemnych. Na początku XVI w. w Bańskiej Białej działało 13 samodzielnych „bani” (zakładów wydobywczych), podczas gdy np. w sąsiedniej Bańskiej Szczawnicy 141Według strony Bańskiej Szczawnicy .. Szczyt wydobycia miał miejsce w pierwszej połowie XVII w., później nastąpił regres. Kolejne ożywienie górnictwa miało miejsce w połowie wieku XVIII, kiedy działały w mieście trzy niezależne spółki wydobywcze, eksploatujące coraz głębsze szyby. W 1820 do usuwania wody z kopalni Zofia uruchomiono tu maszynę parową, jednak nie rozwiązało to wszystkich problemów. Już w 1837, w związku z zalewaniem pokładów położonych poniżej sztolni dziedzicznej, musiano opuścić część kopalń. W następnych latach wydobycie sukcesywnie zanikało. Mieszkańcy podejmowali pracę w działających jeszcze kopalniach sąsiedniej Bańskiej Szczawnicy, a także w rzemiośle, rolnictwie i leśnictwie.
Demografia Według danych z dnia 31 grudnia 2012, wieś zamieszkiwały 1234 osoby, w tym 622 kobiety i 612 mężczyzn.
W 2001 rozkład populacji względem narodowości i przynależności etnicznej wyglądał następująco: Słowacy – 94,5% Czesi – 0,41% Morawianie – 0,33% Polacy – 0,08% Romowie – 2,05% Węgrzy – 0,25%
Ze względu na wyznawaną religię struktura mieszkańców kształtowała się w 2001 następująco: Katolicy rzymscy – 69,95% Grekokatolicy – 0,16% Ewangelicy – 10,26% Husyci – 0,08% Ateiści – 13,22% Przedstawiciele innych wyznań – 0,33% Nie podano – 3,53%
Zabytki Kościół św. Jana Ewangelisty, z połowy XIII w., później przebudowany; Kościół Marii Panny z Karmelu z 1708; Kaplica św. Jana Nepomucena z 1756; Dawna szkoła z połowy XVI w., później przebudowywana; Dwór (słow. kúria) z I połowy XIX w. w osadzie Dolná dolina.
Przypisy
Kategoria:Miejscowości w powiecie Bańska Szczawnica