Kampania serbska – szereg potyczek I wojny światowej toczonych od lipca 1914 roku do listopada 1918 na terenie Królestwa Serbii po inwazji Austro-Węgier. Linia frontu rozciągała się od Dunaju do południowej Macedonii. Udział brały w niej prawie wszystkie siły zaangażowane w wojnę.

Serbskie zwycięstwo pod Cerem w sierpniu 1914 roku było pierwszą wygraną bitwą EntentyJohn R. Schindler, „Disaster on the Drina: The Austro-Hungarian Army in Serbia, 1914,” War In History (April 2002) 9#2 s. 159–195 .. Kolejne ataki austro-węgierskie nie przyniosły przełomu (Drina); ostatecznie Austriakom udało się wtargnąć w głąb państwa i zająć Belgrad, jednak nierozważne manewry gen. Oskara Potiorka doprowadziły do klęski nad Kolubarą, odwrotu wojsk na pierwotne pozycje i dymisji głównodowodzącego armią austro-węgierską. W 1915 roku do wojny dołączyła Bułgaria. Przy wsparciu nowego sojusznika państwa centralne przełamały opór Serbii i rozpoczęły okupację, która trwała do 1918 roku. Kapitulacja Bułgarii i wycofanie jej wojsk przyniosło ostateczny przełom – dowodzona przez Louisa Francheta d’Espéreya armia pokonała coraz mniej liczne wojska przeciwnika i wyzwoliła Serbię na dwa tygodnie przed końcem wojny.

Kampania Serbska przyniosła ogromne, niespotykane dotąd straty po obu stronach. Liczebność armii serbskiej zmniejszyła się znacznie pod koniec wojny; w szczytowym momencie liczyła 420 tys. żołnierzy, zaś u kresu już tylko 100 tys. Królestwo Serbii straciło ponad milion mieszkańców (cywili i wojskowych), to jest 27% jego całkowitej populacji i 60% populacji męskiejЧедомир Антић, Судњи рат, Политика од 14. септембра 2008.Владимир Радомировић, Највећа српска победа, Политика од 14. септембра 2008.. Wedle danych rządu jugosłowiańskiego z 1924 roku serbskie straty wyniosły 265 164 żołnierzy, czyli 25% wszystkich zmobilizowanych ludzi. Dla porównania straty francuskie w I wojnie światowej wyniosły 16,8%, niemieckie 15,4%, rosyjskie 11,5% a włoskie 10,3%.

Tło thumb|left|Serbien muss sterbien! („Serbia musi umrzeć!”), austro-węgierska karykatura propagandowa wydawana po zamachu w Sarajewie.

Austro-Węgry brały udział w kryzysie bośniackim z lat 1908–1909 anektując terytoria Bośni i Hercegowiny należące wcześniej do Imperium Osmańskiego. To posunięcie rozgniewało Serbów oraz ich protektorów, Imperium Rosyjskie sprzyjające idei panslawizmu. Następstwa aneksji spotęgowały wcześniejsze napięcia pomiędzy państwami Półwyspu Bałkańskiego, co doprowadziło do zburzenia spokoju w regionie tworząc tzw. „kocioł bałkański”.

thumb|Telegram rządu austro-węgierskiego z wypowiedzeniem wojny przesłany Serbii 28 lipca 1914 roku. W latach 1912–1913 trwała I wojna bałkańska pomiędzy Ligą Bałkańską a rozpadającym się imperium osmańskim. Rezultatem był traktat londyński, dalej kurczący państwo Osmanów, tworząc Albanię i powiększając terytorium Bułgarii, Serbii, Czarnogóry i Grecji. Kiedy 16 czerwca 1913 roku Bułgaria zaatakowała Serbię i Grecję, rozpętując 33-dniową II wojnę bałkańską, straciła w niej większą część Macedonii na rzecz tych ostatnich, Południową Dobrudżę na rzecz Rumunii oraz Adrianopol na rzecz imperium, co doprowadziło do dalszej destabilizacji regionu.

28 czerwca 1914 roku Gawriło Princip, bośniacki Serb, student i członek wieloetnicznej organizacji rewolucyjnej Młoda Bośnia zamordował w Sarajewie następcę austro-węgierskiego tronu Franciszka Ferdynanda. Politycznym celem zamachu było zakończenie kolonialnej wręcz władzy oraz oderwanie południowo-słowiańskich prowincji Austro-Węgier. Zabójstwo wywołało efekt domina, który uwikłał Imperium Rosyjskie oraz pozostałe potęgi europejskie. Kryzys lipcowy był serią posunięć dyplomatycznych ze strony Austro-Węgier, Niemiec, Rosji, Francji i Wielkiej Brytanii. Chcąc ukrócić zapędy Serbii pierwsze z państw wystosowało ultimatum, dziesięć nie dających się zaakceptować żądań, którego celem było sprowokowanie Serbii. Kiedy Serbia przystała na osiem z nich Austro-Węgry wypowiedziały jej wojnę 28 lipca 1914 roku. Hew Strachan twierdzi, iż „dostarczenie dwuznacznej i szybkiej odpowiedzi przez Serbów nie zrobiłoby raczej różnicy. Franciszek Ferdynand nie był osobą cieszącą się popularnością, a jego śmierć nie wywołała najgłębszej żałoby w imperium”.

Spór między Austro-Węgrami a Serbią przerodził się w I wojnę światową, w którą zaangażowały się Rosja, Niemcy, Francja oraz imperium brytyjskie. W ciągu tygodnia Austro-Węgry zmuszone były stawić czoła Rosji, posiadającej ówcześnie największą armię na świecie. W efekcie Serbia stała się kolejnym frontem walk gigantycznej wojny rozwijającej się na austriacko-rosyjskiej granicy. Serbia dysponowała wojskiem doświadczonym dwiema wojnami, które jednak było wyczerpane i słabo wyekwipowane – dowództwo austro-węgierskie było przekonane o nieuchronności jego klęski w ciągu miesiąca. Serbowie planowali walczyć jak najdłuższej, licząc że Rosja lub inny z aliantów pokona wojska przeciwnika. Jednocześnie musieli obawiać się wrogiego sąsiada wschodniego – Bułgarii, z którym potykali się kilka razy, w tym ostatni raz ledwie rok wcześniej.

Armie Austro-węgierska Armia czasów pokoju liczyła ok. 36 tys. oficerów i 414 tys. żołnierzy. Po mobilizacji ta liczba wzrosła do 3,350 mln ludzi. Liczebność operacyjna wynosiła 1,42 mln, a 600 tys. działało we wsparciu i logistyce (pociągi, amunicja, kolumny zaopatrzeniowe itd.), zaś pozostałe 1,35 mln stanowiło rezerwy dostępne dla posiłkowania oddziałów wykazujących straty oraz tworzenia nowych oddziałówÖsterreich-Ungarns letzter Krieg 1914–1918, tom ai, Wiedeń 1930, s. 68..

Przedwojenny austro-węgierski plan inwazji na Serbię zakładał koncentrację trzech armii (2, 5 i 6) na zachodniej i północnej granicy, z których rozpocząłby się koncentryczny atak z dwóch stron, a jego celem byłoby okrążenie i zniszczenie serbskiej armii. Jednakże z początkami rosyjskiej powszechnej mobilizacji austro-węgierskie wysokie dowództwo (niem. Armeeoberkommando, AOK) zadecydowało o przeniesieniu 2 Armii do Galicji. Ze względu na zajęcie linii kolejowych biegnących w kierunku Galicji 2 Armia mogła rozpocząć transport dopiero 18 sierpnia co pozwoliło AOK na zaangażowanie niektórych jej oddziałów w operacje w Serbii. Ostatecznie dowództwo pozwoliło Potiorekowi na użycie znaczącej części 2 Armii (4 dywizje) w walkach przeciw Serbom, co opóźniło ich dotarcie na front rosyjski o kolejny tydzień. Prócz tego porażki jakie poniosła armia austro-węgierska zmusiły AOK do permanentnego transferu 2 dywizji do sił Potioreka. Do 12 sierpnia Austro-Węgry skoncentrowały ponad 500 tys. żołnierzy na froncie serbskim, z których 380 tys. było oddziałami operacyjnymi. Z odejściem głównej części 2 Armii liczba ta spadła do 285 tys., w co wliczone były siły garnizonowe, vol. 1, Wienn 1930, p68.. Prócz sił lądowych Austro-Węgry zaangażowały również flotę dunajską liczącą 6 monitorów oraz 6 łodzi patrolowych.

Żołnierze austro-węgierscy nie byli zbyt wysoko cenieni. Co czwarty nie potrafił pisać i czytać, większość poborowych z podległych nacji nie znała niemieckiego ani węgierskiego. Prócz tego większość żołnierzy – Czechów, Słowaków, Polaków, Rumunów i Słowian południowych – łączyły więzy kulturowe i etniczne z różnymi wrogami Austro-Węgier.

Serbska Serbia zarządziła mobilizację na 26 lipca; 4 dni później była ukończona, a oddziały rozpoczęły koncentrację zgodną z planem wojny. Do 9 sierpnia koncentracja została ukończona.

W trakcie mobilizacji Serbia zebrała 450 tys. żołnierzy podzielonych na trzy kategorie wiekowe, zwane banami lub pozivami, które skupiały wszystkich zdolnych nosić broń mężczyzn w wieku od 21 do 45 lat. Armia operacyjna składała się z 11 i pół dywizji piechoty i 1 dywizji jazdy. Starsi mężczyźni z III banu zostali podzieleni na 15 regimentów pieszych, z których 45-50 tysięcy przeznaczono na służbę tyłową i komunikacyjną, jednak część z nich została użyta w czasie walk ze względu na konieczność, co ustalało liczebność operacyjną na poziomie ok. 250 tys. ludziJames Lyon, A peasant mob: The Serbian army in the eve of the Great War, JMH 61, 1997, s. 501.. Z punktu widzenia rezerw ludzkich Serbia znajdowała się na dużo gorszej pozycji niż Austro-Węgry – mogła liczyć na posiłki z postaci rekrutów wchodzących w wiek poborowy, których teoretyczny przyrost roczny wynosił ok. 60 tys., co nie było w stanie zasilić topniejących szeregów; już w okresie sierpień-grudzień 1914 Serbia straciła ponad 132 tys. żołnierzy. Braki stanowe zmusiły serbskie dowództwo już na początku wojny do zmobilizowania rekrutów powyżej i poniżej wieku poborowego.

Z powodu kłopotów finansowych i strat w poprzednich wojnach (wojny bałkańskie) serbskiej armii brakowało uzbrojenia i wyposażenia. Na stanie znalazło się jedynie 180 tys. nowoczesnych karabinów – 25–33% żołnierzy z oddziałów frontowych ich nie posiadałoJames Lyon, s. 496.. Aby poprawić te statystyki w 1914 roku Serbia zamówiła 120 tysięcy karabinów z Rosji, jednakże pierwsze dostawy zaczęły spływać dopiero w drugiej połowie sierpnia. Tylko oddziały z I banu posiadały kompletne umundurowanie, te z II banu miały płaszcze i czapki, podczas gdy żołnierze III banu nosili ubrania cywilne. Armia nie wydawała również wojskowych butów – większość żołnierzy nosiła codzienne obuwie ze skóry wieprzowej zwane opanakami.

Rezerwy amunicyjne były niewystarczające, jako że większość została wykorzystana podczas wojen bałkańskich. Brakowało również pocisków artyleryjskich – oddziały dysponowały zaledwie kilkoma setkami sztuk. Serbia nie posiadała własnego przemysłu zbrojeniowego, co całkowicie uzależniło ją od importu, głównie z Francji oraz Rosji, a oba te kraje miały własne problemy zaopatrzeniowe. W efekcie braki amunicyjne odgrywały znaczącą rolę w najważniejszych momentach austriackiej inwazji.

Porównanie Liczby przedstawiają całość oddziałów austro-węgierskich skoncentrowanych na froncie serbskim w sierpniu oraz całość armii serbskiej; liczebność oddziałów operacyjnych była mniejsza.

rodzaj Austro-WęgryÖsterreich-Ungarns letzter Krieg 1914–1918, tom I, Wiedeń 1930, s. 68. Serbia bataliony 329 209 baterie 143 122 szwadrony 51 44 kompanie inżynieryjne 45 22 działa polowe 756 558 (w tym 348 dział szybkostrzelnych) karabiny maszynowe 490 210 razem walczących 378 tysięcy 250 tysięcy Sprzymierzona z Serbią Czarnogóra zdołała zgromadzić 35-40 tysięcy żołnierzy, zaledwie 14 nowoczesnych polowych dział szybkostrzelnych, 51 starszych sztuk (niektóre z nich pochodziły z lat 70. XIX wieku) oraz 62 karabinów maszynowych. W przeciwieństwie do Austro-Węgier i Serbii, czarnogórska armia przypominała milicję i brakło jej odpowiedniego wyszkolenia oraz zawodowych oficerów.

Ciężka artyleria

Austro-Węgry Serbia12 ruchomych baterii:

4 moździerze 305 mm 2 moździerze 240 mm 20 haubic 150 mm 16 dział 120 mm

Prócz tego austro-węgierskie fortece i garnizony przy granicy serbskiej i czarnogórskiej (Petrovaradin, Sarajewo, Kotor itd) posiadały 40 kompanii ciężkiej artylerii różnych modelii.12 ruchomych baterii:

6 moździerzy Schneider-Canet wz. 97 150 mm 22 haubice Schneider-Canet wz. 97 120 mm 15 dział Shneider-Canet 120 mm wz. 1897

Skład armii serbskiej 1 Armia gen. Petar Bojović, dowódca 1 Armii płk Božidar Terzić, szef sztabu

Dywizja kawalerii (płk Branko Jovanović) 1 Regiment Kawalerii 2 Regiment Kawalerii 3 Regiment Kawalerii 4 Regiment Kawalerii Dywizja Timocka I ban (gen. Vladimir Kondić) 13 Regiment Piechoty I ban 14 Regiment Piechoty I ban 15 Regiment Piechoty I ban 20 Regiment Piechoty I ban Dywizja Timocka II ban 13 Regiment Piechoty II ban 14 Regiment Piechoty II ban 15 Regiment Piechoty II ban Dywizja Morawska II ban 1 Regiment Piechoty II ban 2 Regiment Piechoty II ban 3 Regiment Piechoty II ban Hufiec Braničevski Dywizja dunawska II ban 7 Regiment Piechoty II ban 8 Regiment Piechoty II ban 9 Regiment Piechoty II ban Inne oddziały 9 Regiment Piechoty I ban 8 Regiment Piechoty III ban 9 Regiment Piechoty III ban artyleria

2 Armia