Pokłon feretronów – element kaszubskiej tradycji pielgrzymkowej polegającej na „kłanianiu się” (wykonywaniu ruchów) niesionych przez pielgrzymów feretronów świątyniom macierzystym (z których pielgrzymka wyrusza), świątyniom docelowym, krzyżom przydrożnym, kaplicom i kościołom oraz sobie wzajemnie.
Opis zwyczaju
Lokalizacja W Wejherowie w ciągu roku odbywa się 5 odpustów: uroczystości mają miejsce w pierwszą niedzielę po święcie Wniebowstąpienia Pańskiego, Trójcy Przenajświętszej, Uzdrowienia Chorych, Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Podwyższenia Krzyża Świętego. W Swarzewie odpusty odbywają się w pierwszą niedzielę po święcie Matki Boskiej Szkaplerznej (16 lipca) i święcie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (8 września). Podobne odpusty odbywają się w Wielu, Sianowie, Rumi, Luzinie i Pucku.
Na te uroczystości zmierzają pielgrzymki do sanktuariów: w Kalwarii Wejherowskiej, do sanktuarium Matki Bożej Królowej Polskiego Morza w Swarzewie, do Kalwarii Wielewskiej i Sanktuarium Królowej Kaszub w Sianowie. Pielgrzymki wyruszają z Banina, Bolszewa, Helu, Kartuz, Kosakowa, Luzina, Łebcza, Oksywia, Oliwy, Pucka, Redy, Rumi, Starzyna, Strzelna, Swarzewa, Szemuda, Wejherowa, Władysławowa, Żukowa i prawie z wszystkich parafii zachodniej części archidiecezji gdańskiej.
Przygotowania do pielgrzymki Przykładowo w Kościerzynie organizatorami pielgrzymki są głównie mężczyźni. Przygotowania rozpoczynają w lutym. Zbierane są fundusze na przystrojenie obrazu, chorągwi i sztandarów, opłacenie orkiestry pielgrzymkowej, nagłośnienia, naprawy sprzętu czy obrazu oraz opłacenie kursu dla ludzi kierujących ruchem podczas pielgrzymki. Do drogi przygotowuje się też Bractwo św. Krzyża, dbając o dobry stan i uroczysty wygląd sprzętów pielgrzymkowych. Przygotowanie obraźników polega głównie na ćwiczeniu pokłonów i przygotowaniu odpowiedniego stroju. Próby te są również dla nich treningiem siłowym. W ciągu jednego spotkania wykonują około 20 pokłonów. 240px|thumb|Pokłon feretronu przed kapliczką przydrożną w Swarzewie, 2013
Pokłon Kulminacyjnym punktem uroczystości jest zakończenie mszy odpustowej i następujący po niej ceremoniał pożegnania pielgrzymów, czyli uroczyste pokłony feretronów. Delegacje z poszczególnych parafii ustawiają się w kolejności wymarszu pielgrzymek z danego sanktuarium (najczęściej z Wejherowa, Sianowa, Swarzewa i Wiela). Każda delegacja dysponuje sprzętami pielgrzymkowymi: krzyżem, towarzyszącymi mu dwoma małymi chorągwiami i feretronem. Cięższe feretrony niosą mężczyźni (np. feretron z katedry oliwskiej waży 108 kg), lżejsze – również kobiety. Osoby te nazywane są obraźnikami lub obraźniczkami.240px|thumb|Pokłon feretronu przed kapliczką przydrożną w Swarzewie w 2013, z lewej strony widoczna orkiestra grająca intradęIstnieje ustalony zestaw gestów wykorzystywany przez obraźników i obraźniczki. Podstawowym gestem jest znak krzyża i pokłon. Całą resztę grupy wypracowują samodzielnie. Gesty niosą za sobą symbolikę. Zataczanie koła według zwyczaju wychwala doskonałość nieskończonego Boga. Natomiast znak krzyża łączy się z gestem błogosławieństwa. Obraźnicy również podrzucają feretrony. Wśród grup pielgrzymujących z rozmaitych miejscowości wykształciły się grupy obraźników przez lata pracujących nad coraz ciekawszym i dynamiczniejszym zestawem machnięć obrazem.
Jedną z ważniejszych funkcji społecznych pokłonu feretronu jest gest powitania. Odbywa się on we wszystkich kościołach parafialnych na trasie pielgrzymki, a także w miejscach postoju i odpoczynku. Dla obraźników i obraźniczek ważny jest też pokłon pożegnalny. Przykładowo w Wejherowie najbardziej reprezentacyjny pod tym względem jest pokłon na Wzgórzu Trzech Krzyży po zakończeniu sumy odpustowej. Następuje wówczas seria pokłonów, gdyż wykonują je po kolei wszystkie kompanie przybyłe na uroczystości odpustowe. Pokłon rozpoczyna się dwoma małymi krzyżami, następnie wykonuje się wianek i kończy dużym krzyżem. Pokłon feretronów przypomina niebiański taniec.
Ukłony wykonywane są w takt „intrady”. Niekoniecznie są to utwory religijne – obrazy nierzadko „tańczą” w rytm światowych przebojów. Dostrzegalne jest to głównie w Sanktuarium Pasyjno-Maryjnym w Wejherowie, w Sanktuarium MB Królowej Polskiego Morza w Swarzewie, a także u Królowej Kaszub w Sianowie.
Ukłon jest pokazem sprawności i pomysłowości obraźników i obraźniczek. Nagradzany jest przez widzów oklaskami. Zauważalna jest rywalizacja między poszczególnymi zespołami o najlepszy pokaz, a nawet organizowane są mistrzostwa pokłonów.
Historia Historia tradycji pokłonów feretronów nie została dotychczas szczegółowo zbadana. Nie wspomina o tym zwyczaju o. Grzegorz Gdański OFM, autor Kroniki Klasztoru Franciszkanów Ściślejszej Obserwancji w Wejherowie w latach 1633–1676, ani nie pisze o nich autor wydawanego od 1701 roku modlitewnika kalwaryjskiego. Jednak uważa się, że tradycja ta liczy co najmniej 300 lat.
Słowo „feretron”, według Andrzeja Bańkowskiego, pochodzi z łaciny i oznacza noszony w procesji posąg lub obraz przytwierdzony do specjalnych nosideł. Pierwsza wzmianka o pokłonie feretronów w Kalwarii Wejherowskiej znajduje się w poemacie Aleksandra Majkowskiego Pielgrzymka Wejherowska z 1899 roku: Kłania się obraz obrazowi, a chorągiew proporcowi. Ten sam autor w epopei kaszubskiej opublikowanej w 1938 r. Żëcé i przigòdë Remùsa opisał powrotną drogę pielgrzymki: Tam po raz ostatni żegnają się ludzie z ludźmi, chorągwie z chorągwiami, obrazy z obrazami.
Jako jeden z pierwszych badaczy problematykę feretronów podjął o. Gaudenty Alfons Kustusz. Wskazał on na specyfikę pielgrzymek do Kalwarii Wejherowskiej oraz opisał obrzęd witania i żegnania pielgrzymek. Szukał uzasadnienia obrzędu, jednak wstrzymał się z jednoznaczną interpretacją. Współczesny badacz ks. Leszek Jażdżewski w swoich pracach o pielgrzymkach kościerskich do Kalwarii Wejherowskiej przytacza świadectwo ks. prymasa Stefana Kardynała Wyszyńskiego z 1974 roku z pobytu w Wejherowie oraz potwierdza, że pokłon feretronów to zwyczaj unikalny w Polsce.
W dniu 15 kwietnia 2024 roku „Pokłony feretronów podczas pielgrzymek na Kalwarię Wejherowską” zostały wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Przypisy
Linki zewnętrzne Pokłon w Wejherowie Pokłon Feretronu Męki Pańskiej z kościoła klasztornego w Wejherowie (ok. 110 kg) Pokłon Feretronu z Kościerzyny (ok. 120 kg) Pokłon Feretronu z Katedry Oliwskiej (ok. 140 kg) Pokłon w Rumi Pokłon w Swarzewie Pokłon w Luzinie
Kategoria:Archidiecezja gdańska Kategoria:Kultura kaszubska Kategoria:Obiekty z listy niematerialnego dziedzictwa UNESCO