Jerzy Peńsko (ur. 21 kwietnia 1924 w Żyrardowie, zm. 28 lipca 2021 w WarszawieNekrolog. nekrologi.wyborcza.pl [dostęp 2021-08-02]) – polski fizyk, specjalista w dyscyplinie fizyka medyczna (ochrona radiologiczna), jeden z inicjatorów utworzenia i twórców Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej, profesor nauk biologicznych, członek założyciel Polskiego Towarzystwa Fizyki Medycznej.
Życiorys thumb|240px|Główne źródła skażeń radiacyjnych: testy atomowe w latach 1945–2018|lang=pl Jerzy Peńsko ukończył studia w roku 1950 na Politechnice Warszawskiej (Wydział Elektryczny). Magisterium uzyskał w Katedrze Radiologii, kierowanej przez prof. Cezarego Pawłowskiego. Po studiach był przez rok pracownikiem Fabryki Aparatów Rentgenowskich (zgodnie z nakazem pracy). W końcu roku 1951 wrócił, jako stypendysta Ministerstwa Szkół Wyższych i Nauki, do Katedry Radiologii na aspiranturę. W zespole uczniów i współpracowników kierownika Katedry pojawiła się w pierwszej połowie roku 1956 inicjatywa powołania instytucji państwowej, która zajęłaby się organizacją ochrony radiologicznej w Polsce; Jerzego Peńsko zaangażowano do realizacji tego planu. W końcu roku 1956 został skierowany na trzymiesięczny staż naukowy w Instytucie Metrologii w Leningradzie, gdzie – wspólnie z innymi stażystami (m.in. z Janem Żyliczem) – zapoznawał się z konstrukcją i metodami wzorcowania przyrządów dozymetrycznych oraz wykonywał pomiary różnych pól promieniowania, wolny czas przeznaczając na zwiedzanie Ermitażu.
Po powrocie do Polski przystąpił – wraz z Ryszardem Szepke, Tadeuszem Musiałowiczem i Adamem Kuchcińskim z Politechniki Warszawskiej oraz z Jerzym Sokołowskim (fizykiem atmosfery) – do tworzenia nowej placówki badawczej – Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR). Zostało formalnie powołane 13 lipca 1957 roku; Jerzy Peńsko został jego pierwszym dyrektorem Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR).
Już w pierwszym roku działalności CLOR utworzono ewidencję użytkowników źródeł promieniotwórczych w Polsce oraz centralny system ewidencji i kontroli dawek indywidualnych, dział wzorcowania i doskonalenia aparatury dozymetrycznej, dział dokumentacji i szkolenia. We współpracy z Inspekcją pracy i Inspekcją Sanitarno-Epidemiologiczną zorganizowano regularne kontrole użytkowników źródeł promieniotwórczych. Rozpoczęto przygotowywanie systemu umożliwiającego kontrolowanie stopnia zanieczyszczenia atmosfery pyłami radioaktywnymi, powstającymi wskutek próbnych wybuchów bomb jądrowych (opracowane techniki monitoringu wykorzystano w czasie badań zagrożenia, które wystąpiło po awarii elektrowni jądrowej w Czarnobylu.
W listopadzie 1958 roku, gdy powołano Radę Naukowo–Techniczną CLOR, Jerzy Peńsko został jej przewodniczącym; pełnił tę funkcję w latach 1958–1960Następcy: Leopold Jurkiewicz (1961–1966), Edward Kowalski (1967), Bronisław Buras (1968), Józef Kosacki (1969–1971).. Od roku 1961 kierował – utworzoną wówczas – Samodzielną Pracownią Pomiarów Tła Naturalnego. W pracowni prowadzono pomiary tła promieniowania gamma, stężeń radonu w powietrzu atmosferycznym, powietrzu glebowym i w budynkach mieszkalnych (zob. wpływ radonu na zdrowie).
Stopień naukowy doktora habilitowanego w zakresie fizyki uzyskał 1 stycznia 1974 roku w Instytucie Badań Jądrowych (obecnie Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana, Świerk) na podstawie pracy Pole ziemskiego tła promieniowania gamma w przyziemnej warstwie atmosfery i metody jego badań. W roku 1993 otrzymał tytuł profesora w dziedzinie nauk biologicznych. Prowadząc dalsze badania nawiązał owocne i trwałe kontakty międzynarodowe, m.in. w roku 1970 brał udział II Kongresie International Radiation Protection Association (IRPA), utworzonego w roku 1965 w Brighton w Anglii (w czasie Kongresu utworzono w IRPA Sekcję Ochrony przed Promieniowaniem).
Zmierzając do zapewnienia warunków rozwoju fizyki medycznej w Polsce uczestniczył w tworzeniu Polskiego Towarzystwa Fizyki Medycznej. Zebranie Członków Założycieli PTFE odbyło się 5 lutego 1965 roku, pierwsze władze powołano 30 września 1965 roku. W tym samym roku, na I Zjeździe Międzynarodowej Organizacji Fizyki Medycznej (IOMP) w Harrogate, PTFM przyjęto do tej organizacjiAnimatorem działań zmierzających do utworzenia PTFM, w porozumieniu z analogicznymi stowarzyszeniami działającymi w innych krajach, był mgr Oskar Chomicki (asystent w Zakładzie Izotopowym Szpitala Bielańskiego, później – prezydent IOMP), wspomagany przez członków zespołu Cezarego Pawłowskiego, profesora PW, kierownika Katedry Radiologii i Sekcji Elektrotechniki Medycznej na Wydziale Łączności oraz kierownika Pracowni Fizyki Instytutu Radowego.
W latach 1968–1969 Jerzy Peńsko pełnił funkcję Sekretarza Generalnego PTFM, a w latach 1971–1981 i 1987–1989 był przewodniczącym Rady Redakcyjnej czasopisma Polish Journal of Medical Physics and Engineering.
Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawienekrolog, Gazeta Wyborcza 6 sierpnia 2021. thumb|Grób Jerzego Peńsko na cmentarzu Powązkowskim Publikacje Wybór według www.google.pl (autorstwo i współautorstwo)
Uwagi
Przypisy Pożegnanie mgr. inż. Tadeusza Ćwika, 2011-11-23; Strona internetowa Narodowego Centrum Badań Jądrowych (Świerk), data dostępu = 2013-09-21 , (IRPA 2 Brighton)
Linki zewnętrzne Zdjęcie prof. Jerzego Peńsko na www.openlibrary.org
Kategoria:Absolwenci Politechniki Warszawskiej Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy fizycy XX wieku Kategoria:Polscy fizycy XXI wieku Kategoria:Polscy przedstawiciele nauk technicznych Kategoria:Polscy radiolodzy Kategoria:Urodzeni w 1924 Kategoria:Zmarli w 2021 Kategoria:Ludzie urodzeni w Żyrardowie