Graniczne placówki kontrolne (GPK) – pododdziały Wojsk Ochrony Pogranicza/Straży Granicznej (w SG graniczne jednostki organizacyjne) wykonujące kontrolę graniczną osób, towarów i środków transportu bezpośrednio w przejściach granicznych oraz kontrolę bezpieczeństwa w komunikacji lotniczej na terenie portów lotniczych (GPK SG).

Zadaniem GPK było kontrolowanie dokumentów upoważniających do przekraczania granicy, również kontrola celna obrotu towarowego z zagranicą. Ze względu na rodzaj przejścia granicznego rozróżnia się GPK drogowe, kolejowe, lotnicze, morskie i rzeczne. Występowały w strukturach Straży Granicznej do roku 2005 Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 o zmianie Ustawy o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw ujednolicała struktury formacji. W miejsce dotychczasowych strażnic i GPK-ów (istniały do dnia 23 sierpnia 2005) wprowadzono z dniem 24 sierpnia 2005 placówki Straży Granicznej..

Przejściowe punkty kontrole thumb|Jeden z pierwszych przejściowych punktów kontrolnych nad Nysą Łużycką. Żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza na rowerach (jesień 1945) Od października 1945Rozkaz nr 0304/Org. ND WP z 28.10.1945 nakazywał sformowanie 51 przejściowych punktów kontrolnych ()., w ramach tworzących się Wojsk Ochrony Pogranicza tworzono przejściowe punkty kontrolne (PPK). Ze względu na nasilenie ruchu granicznego podzielono je na trzy kategorie: PPK kat. I – etat nr 8/10 liczył 33 żołnierzy i 3 pracowników cywilnych PPK kat. II – etat nr 8/11 liczył 17 żołnierzy i 2 pracowników cywilnych PPK kat. III – etat nr 8/12 liczył 10 żołnierzy i 1 pracownika cywilnego.

We wrześniu 1946 dokonano reorganizacji przejściowych punktów kontrolnych. Skorygowano ich dyslokację i utworzono 3 kategorie przejściowych punktów kontrolnych drogowych i kolejowych (A, B, C), utrzymano nadal przejściowy punkt kontrolny na Okęciu oraz utworzono dodatkowo PPK morskie w Gdyni, Gdańsku i Szczecinie. Po reorganizacji istniało nadal 51 przejściowych punktów kontrolnych.

W początkach roku 1947 dokonano kolejnych zmian. Na granicy południowej uruchomiono 16 etatowych przejściowych punktów kontrolnych małego ruchu granicznego (PPK MRG). Związane to było z problemami wynikającymi z posiadania ziemi uprawnej przez Polaków i Czechosłowaków po obu stronach granicy. Do końca 1948 ich liczbę powiększono do 19. Reorganizacją objęto także inne PPK. Wprowadzono kategorię D przejściowych punktów kontrolnych o stanie osobowym 13 wojskowych i 1 pracownik cywilny. Po reorganizacji czynnych było w sumie 50 PPK, w tym 1 lotniczy, 2 rzeczne i 3 morskie

W 1947 przejściowe punkty kontrolne (PPK) przyjęły nazwę granicznych placówek kontrolnych (GPK).

Wykaz przejściowych punktów kontrolnych w 1945 Granica zachodnia PPK Szczecin – portowy (III kategoria) PPK Szczecin – drogowy (III kategoria) PPK Kostrzyn – drogowy (III kategoria) nr 7 PPK Kostrzyn – kolejowy nr 8 PPK Słubice – kolejowy (I kategoria) nr 6 PPK Słubice – drogowy (III kategoria) nr 7 PPK Gubin – kolejowy (III kategoria) nr 4 PPK Gubin – drogowy (III kategoria) nr 5 PPK Tuplice – drogowy (III kategoria) PPK Zgorzelcice – drogowy (III kategoria). Granica wschodnia PPK Olszenica – drogowy PPK Medyka – kolejowy (II kategoria) PPK Lubycza – drogowy (III kategoria) PPK Włodawa – kolejowy (III kategoria) PPK Terespol – kolejowy (I kategoria) PPK Terespol – drogowy (III kategoria) PPK Czeremcha – drogowy (III kategoria) PPK Białowieża – drogowy (III kategoria) PPK Bobrowniki – drogowy (III kategoria) PPK Kuźnica Białostocka – kolejowy (I kategoria) PPK Lipszczany – drogowy (III kategoria) PPK Worubie – drogowy PPK Siółko – drogowy. Lotniska PPK Warszawa – lotnisko.Granica południowa PPK Jacobsthal – drogowy (III kategoria) PPK Jacobsthal – kolejowy (III kategoria) PPK Kudowa – kolejowy (II kategoria) PPK Międzylesie – drogowy (III kategoria) PPK Otmuchów – drogowy (III kategoria) PPK Głuchołazy – kolejowy (III kategoria) PPK Głubczyce – kolejowy (III kategoria) PPK Pilszcz – kolejowy (III kategoria) PPK Krzanowice – kolejowy (III kategoria) PPK Rudyszwałd – kolejowy (III kategoria) PPK Zebrzydowice – kolejowy (I kategoria) PPK Cieszyn – drogowy (III kategoria) PPK Zwardoń – drogowy (III kategoria) PPK Zwardoń – kolejowy (III kategoria) PPK Jabłonka – kolejowy (III kategoria) PPK Jaworzyna – drogowy (III kategoria) PPK Kępna – drogowy (III kategoria) PPK Radoszyce – drogowy (III kategoria) PPK Łupków – kolejowy (III kategoria). Granica północna PPK Szypliszki – drogowy (III kategoria) PPK Gołdap – drogowy (III kategoria) PPK Gdańsk – portowy (I kategoria) PPK Gdynia – portowy (II kategoria) PPK Kołobrzeg – portowy (II kategoria).

Graniczne placówki kontrolne W 1947 przemianowano przejściowe punkty kontrolne na graniczne placówki kontrolne.

W 1949 zorganizowano na wybrzeżu Bałtyku placówki kontroli ruchu rybackiego Łeba, Kuźnica Jastarnia, Obłuże-Oksywie, Górki Zachodnie, Sypiewo (Mikoszewo) według kategorii A o stanie 15 wojskowych, oraz PKRR Dąbki Karwia, Jastrzębia Góra, Piaśnica, Chałupy, Swarzewo, Puck, Osłonino, Rewa, Mechelinki, Orłowo, Sopot, Jelitkowo, Stegna, Krynica Morska i Wierzchucino kategorii B o stanie osobowym 7 wojskowychRozkaz organizacyjny głównego inspektora OP nr 061 z 12 06.1949 → .. Powołano też nieetatowe PKRR Ostrowo i Chłapowo.

W 1951 w portach Gdańska, Gdyni i Szczecina powołano bataliony portowe, a w pozostałych – morskie graniczne placówki kontrolne (MGPK). Uruchomiono też nowe kolejowe GPK w Łupkowie oraz Krościenku.

W kwietniu 1954 na granicy zaangażowane były 47 graniczne placówki kontrolne, 44 placówki kontroli ruchu rybackiego (PK RR) oraz 13 przejściowych punktów kontroli małego ruchu granicznego (PPK MRG).

W latach 1965–1971 graniczne placówki kontrolne podporządkowane były Komendom Wojewódzkim Milicji Obywatelskiej.

15 maja 1991 formująca się Straż Graniczna przejęła Graniczne Placówki Kontrolne WOP. Od 15 października 2002 do nazw granicznych placówek kontrolnych dodawano litery SG.

Istniały one w strukturach SG do dnia 23 sierpnia 2005. Z dniem 24 sierpnia 2005 w ramach przygotowań struktur formacji do wejścia do strefy Schengen zreorganizowano najniższe szczeble organizacyjne: w miejsce dotychczasowych GPK-ów i strażnic utworzono placówki Straży Granicznej, w zakresie których pozostawała zarówno tzw. „granica zielona”, jak również przejścia graniczne Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 roku o zmianie ustawy o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw..

Struktura organizacyjna GPK Struktura GPK w latach 60. XX w.Na przykładzie GPK Gubin.

Dowódca GPK zastępca dowódcy do spraw zwiadu starszy kontroler kontroler (2) szef GPK maszynistka-rewidentka pluton piechoty trzy drużyny piechoty Razem: 40 żołnierzy i jeden pracownik cywilny.

Graniczne placówki kontrolne OP w 1948

Wykaz placówek kontroli małego ruchu granicznego w 1948 W 1948 zorganizowano PK MRG w 10. i 9 OWOP

Uwagi

Przypisy

Bibliografia