Epoka żelaza – okres dziejów ludzkości następujący po epoce brązu, w której żelazo stało się głównym surowcem w wytwarzaniu narzędzi. Ramy czasowe epoki żelaza są różne i uzależnione od stref geograficznych, zróżnicowania kulturowego i rozwoju społeczno-gospodarczego. W znaczeniu historycznym trwa do dziś (w sensie archeologicznym skończyła się w XIII w.).
Żelazo jest materiałem znacznie bardziej dostępnym niż brąz. Najpopularniejszym surowcem do wytwarzania żelaza w starożytności były tzw. rudy darniowe oraz błotne, w których zawartość żelaza wahała się od 30% do 50%. Występowały one przy powierzchni, więc były bardzo łatwe w eksploatacji. Rzadko sięgano do głębszych pokładów rud żelaza, gdyż wiązało się to z czasochłonnymi metodami górniczymi. Żelazo otrzymywano poprzez termiczną redukcję tlenków zawartych w rudzie i oddzielenie czystego surowca od zanieczyszczeń, w tym celu po wydobyciu rudy segregowano oraz oczyszczano konkrecje następnie poddając je procesowi prażenia z węglem drzewnym. W najwcześniejszym okresie wytopu dokonywano w ogniskach otwartych, a dopiero z biegiem czasu stosowano do wytopu dymarki. Żelazo umieszczano w piecu warstwowo na przemian z węglem drzewnym. Następnie rozgrzewano piec do temperatury 1300 stopni, ponieważ wtedy dochodziło do redukcji tlenków i utworzenia się metalu. W wyniku tego procesu otrzymywano metal w postaci łupki, zanieczyszczonej węglem drzewnym. Następnie w celu pozbycia się zanieczyszczeń przekuwano i podgrzewano łupki. Żelazo poddawano dalszej obróbce.
Bardzo ważne w późniejszym procesie obróbki żelaza było nawęglanie oraz hartowanie.
Najstarsze wyroby z kutego żelaza (głównie pochodzenia meteorytowego), pochodzą z XV i XIV wieku p.n.e. z terenów państwa Hetytów (Azja Mniejsza), skąd po roku 1180 p.n.e. żelazo przez Palestynę dotarło do Egiptu, i dalej do Mezopotamii i Iranu. Następnie na Kaukaz, w XII w. p.n.e. do Grecji oraz w XI–X w. p.n.e. do Italii. Do dalszych części Europy żelazo dotarło przez Półwysep Bałkański oraz Kaukaz.
Kultury epoki żelaza thumb|Orientacyjny zasięg kultur: łużyckiej, miłogradzkiej i czarnoleskiej|300px Do najważniejszych europejskich kultur epoki żelaza należą: kultura pomorska kultura halsztacka kultura przeworska kultura jastorfska kultura Golasecca kultura Laugen-Melaun kultura Este kultura łużycka kultura wschodniopomorska kultura lateńska kultura wielbarska kultura oksywska kultura miłogradzka kultura tracko-scytyjska kultura zachodniobałtyjska kultura zarubiniecka kultura puchowska kultura grobów kloszowych Kultura Villanova
Chronologia epoki żelaza Na terenach dzisiejszej Polski, wyróżnia się podział epoki żelaza na następujące okresy:
1. Okres halsztacki – zwany wczesną epoką żelaza dzieli się na podokres
C (700–600 p.n.e.) D (600–550/400 p.n.e.)
2. Okres lateński – zwany też przedrzymskim dzieli się na podokresy:
A (480–420) – wczesny okres lateński B (420–250/260 p.n.e.) – wczesny okres lateński, z fazami: B1 (420–330 p.n.e.) B2 (330–260/250 p.n.e.) C (260/250–120 p.n.e.) – środkowy okres lateński, z fazami C1 (260/250–220 p.n.e.) C2 (220–120 p.n.e.) D (120 p.n.e.–0) – późny okres lateński, z fazami: D1 (120–60 p.n.e.) D2 (60 p.n.e.–0)
3. Okres wpływów rzymskich – zwany też rzymskim dzieli się na podokresy:
A (200/180 p.n.e.–20 n.e.) – młodszy okres przedrzymski, który pokrywa się w połowie ze środkowym (C) i późnym okresem lateńskim (D). Dzieli się na fazy: A1 (200/180–100 p.n.e.) A2 (100–20 p.n.e.) A3 (20 p.n.e.–20 n.e.) B (20–150 n.e.) – wczesny okres wpływów rzymskich, z fazami: B1 (20–75 n.e.) – dzieli się na stadia A, B, C B2 (75–150 n.e.) – dzieli się na stadia A i B B2a (75–100 n.e.) B2b (100–150 n.e.) C (150–375 n.e.) – późny okres wpływów rzymskich, z fazami: C1 (150–250 n.e.) – dzieli się na stadia A i B C2 (250–325 n.e.) C3 (325–375 n.e.)
4. Okres wędrówek ludów – okres uznawany za kontynuację okresu rzymskiego dlatego wyróżnia się podokres:
D (375–450/475 n.e.) – wczesny okres wędrówek ludów, z fazami: D1, D2, D3 E (450/475–650 n.e.) – późny okres wędrówek ludów, z fazami: E1 (450/475–525 n.e.) E2 (525–600 n.e.) – dzieli się na stadia A i B E3 (600–650 n.e.) F (650–800 n.e.) – wczesna faza wczesnego średniowiecza
Zobacz też
archeologia historia
Przypisy
* Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (poniżej 10k)